Tháp chùa Tung Nhạc là ngọn tháp gạch dựng vào thời Bắc Ngụy, đầu thế kỷ VI, đứng dưới chân núi Thái Thất, phía bắc thành phố Đăng Phong. Tháp có mặt bằng mười hai cạnh, mười lăm tầng mái xếp sát nhau, cao khoảng ba mươi bảy mét theo các tài liệu giới thiệu, và thường được coi là tháp gạch cổ nhất còn đứng ở Trung Quốc. Đây là một trong tám cụm di tích của quần thể "Thiên địa chi trung" được UNESCO công nhận năm 2010.
Tháp nằm cách chùa Thiếu Lâm khoảng hai mươi cây số đường xe, ở phía bên kia dãy Tung Sơn, nên rất nhiều khách đến Thiếu Lâm không ghé. Với người thích kiến trúc, đây lại là điểm đáng đi nhất của cả vùng: một công trình gần một nghìn năm trăm năm tuổi, vẫn giữ dáng gần như nguyên vẹn. Bài này giải thích vì sao ngọn tháp đặc biệt, và nên nhìn nó thế nào.
Từ hành cung đến chùa: bối cảnh ra đời
Nhà Bắc Ngụy là triều đại do người Tiên Ti dựng nên ở phương Bắc Trung Hoa, nổi tiếng vì bảo trợ mạnh mẽ Phật giáo. Chính triều đại này để lại các hang đá Vân Cương ở Đại Đồng, hang đá Long Môn ở Lạc Dương, và cũng là triều đại dựng chùa Thiếu Lâm cuối thế kỷ V. Tháp chùa Tung Nhạc ra đời trong cùng làn sóng ấy.
Theo các tài liệu giới thiệu, khu đất của chùa Tung Nhạc vốn là một hành cung của hoàng gia Bắc Ngụy, sau được chuyển thành chùa, và ngọn tháp được dựng vào khoảng năm 520. Chùa đã qua nhiều đời thịnh suy; hầu hết công trình gỗ quanh tháp đã mất hoặc dựng lại, chỉ ngọn tháp gạch vẫn đứng, trở thành dấu tích chính của cả khu.
Đặt cạnh nhau, chùa Thiếu Lâm và tháp chùa Tung Nhạc cho thấy Tung Sơn thời Bắc Ngụy đã là một trung tâm Phật giáo quan trọng gần kinh đô Lạc Dương. Cái khác là ở Thiếu Lâm, những gì thấy được hôm nay phần lớn thuộc các thời sau, còn ở Tung Nhạc, bạn đứng trước chính một công trình của thời Bắc Ngụy.
Ba đặc điểm làm nên sự khác thường của tháp
Mặt bằng mười hai cạnh. Hầu hết tháp Trung Hoa có mặt bằng vuông (thường gặp thời Đường), lục giác hoặc bát giác (phổ biến từ thời Tống). Mặt bằng mười hai cạnh như tháp Tung Nhạc là cực hiếm; nhiều tài liệu nói đây là trường hợp duy nhất còn lại. Nhìn từ xa, mười hai cạnh khiến thân tháp gần như tròn, mềm mại hơn hẳn tháp vuông.
Mười lăm tầng mái xếp sát (kiểu mật diêm). Thay vì mỗi tầng có cửa, có ban công như kiểu tháp lầu các, tháp Tung Nhạc có một thân dưới cao rồi phía trên là mười lăm tầng mái chồng sát nhau, mỗi tầng chỉ nhô ra một chút. Kiểu "mật diêm" này về sau rất phổ biến ở phương Bắc, và tháp Tung Nhạc là một trong những ví dụ sớm nhất.
Đường bao cong như quả trứng. Các tầng mái không thu nhỏ đều theo đường thẳng mà theo một đường cong: phình nhẹ ở giữa rồi thu nhanh về đỉnh. Nhiều nhà nghiên cứu ví dáng tháp như một viên đạn hay một quả trứng dựng đứng. Đường cong ấy vừa đẹp vừa giúp phân bố tải trọng, góp phần giải thích vì sao tháp đứng vững gần mười lăm thế kỷ.
So sánh tháp Tung Nhạc với vài kiểu tháp Trung Hoa quen thuộc
Bảng dưới đặt tháp Tung Nhạc cạnh các kiểu tháp mà khách Việt hay gặp khi đi Trung Quốc, để thấy nó nằm ở đâu trong lịch sử kiến trúc tháp.
| Kiểu tháp | Mặt bằng | Cấu trúc | Thời kỳ phổ biến |
|---|---|---|---|
| Tháp Tung Nhạc | Mười hai cạnh | Mật diêm, thân dưới cao, mười lăm tầng mái sát | Bắc Ngụy, gần như độc nhất |
| Tháp mật diêm vuông | Vuông | Nhiều tầng mái sát nhau, ít cửa | Thời Đường |
| Tháp lầu các | Vuông, sau là bát giác | Mỗi tầng như một tầng lầu, có cửa, có thể lên | Đường, Tống |
| Tháp bát giác mật diêm | Bát giác | Đế cao chạm trổ, mái sát | Liêu, Kim, Tống |
| Tháp hình bình (kiểu Tây Tạng) | Tròn | Thân bình, chóp nhiều vòng | Nguyên về sau |
Nhìn bảng, bạn thấy tháp Tung Nhạc vừa là tổ tiên của dòng tháp mật diêm, vừa là một "nhánh lẻ" không có hậu duệ trực tiếp về mặt bằng mười hai cạnh. Đó là lý do giới kiến trúc vẫn tranh luận về nguồn gốc kiểu dáng của nó, có ý kiến tìm ảnh hưởng từ kiến trúc Phật giáo Ấn Độ và Trung Á.
Vật liệu và kỹ thuật: gạch, vữa và sức bền
Tháp xây bằng gạch nung, mặt ngoài vốn được trát và quét màu sáng, qua thời gian lớp trát bong để lộ gạch màu vàng xám. Thân tháp rỗng bên trong theo kiểu một ống trụ, tường gạch rất dày. Cấu tạo này khiến tháp nặng ở chân và nhẹ dần lên trên, hợp với đường bao cong của các tầng mái.
Tháp đứng gần mười lăm thế kỷ trong vùng có động đất, chịu băng giá mùa đông và mưa mùa hè. Sự bền bỉ ấy là đề tài nghiên cứu của giới kỹ thuật kết cấu: hình dáng thon dần, mặt bằng gần tròn ít góc nhọn và khối gạch đặc dày ở chân đều được nêu như những yếu tố giúp tháp ổn định. Đây là những giải thích của giới nghiên cứu hiện đại, không phải điều người thợ thời Bắc Ngụy để lại bằng văn bản.
Tháp đã được tu bổ nhiều lần, đặc biệt là phần chóp và các tầng mái trên cao. Khi đứng dưới chân nhìn lên, bạn có thể thấy chỗ gạch cũ sẫm màu xen chỗ đã được gia cố. Đây là chuyện bình thường của mọi công trình cổ, không làm giảm giá trị của ngọn tháp.
Xem tháp Tung Nhạc trong một giờ
Khu chùa Tung Nhạc nhỏ và vắng hơn Thiếu Lâm nhiều. Một giờ là đủ để xem kỹ nếu bạn đi theo trình tự này:
- Đứng ở cổng, nhìn toàn bộ dáng tháp từ xa; đây là lúc thấy rõ nhất đường bao cong như quả trứng.
- Đi vòng quanh chân tháp một lượt, đếm thử các cạnh để tự thấy mặt bằng mười hai cạnh khác tháp vuông thế nào.
- Nhìn kỹ thân dưới: các ô cửa, khám nhỏ và trang trí hình vòm, cột trên các mặt, chịu ảnh hưởng nghệ thuật Phật giáo thời Bắc Ngụy.
- Ngửa nhìn các tầng mái phía trên, chú ý cách mỗi tầng chỉ nhô ra vài lớp gạch.
- Lùi ra phía sau sân, chọn góc có núi Thái Thất làm nền để thấy tháp trong cảnh quan Tung Sơn.
- Trước khi rời đi, đọc bảng giới thiệu để đối chiếu những gì mình vừa tự quan sát.
Buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, nắng xiên làm các lớp gạch của tầng mái hiện rõ từng đường. Mùa đông, cây trụi lá quanh tháp giúp nhìn rõ toàn thân hơn mùa hè.
Cùng thời với hang đá Long Môn: một thời kỳ, hai cách thể hiện
Cũng dưới triều Bắc Ngụy, sau khi dời đô về Lạc Dương, hoàng gia bắt đầu đục hang đá Long Môn bên bờ sông Y, cách Tung Sơn không xa. Long Môn là nghệ thuật khắc vào vách núi: hàng chục nghìn tượng lớn nhỏ, các hang thờ chạm khắc dày đặc. Tháp Tung Nhạc là kiến trúc xây dựng trên mặt đất, bằng gạch. Hai công trình cho thấy hai cách thể hiện lòng sùng mộ Phật giáo của cùng một triều đại.
Đặt cạnh nhau, bạn sẽ thấy một số nét chung trong trang trí: các ô vòm hình lá đề, hoa sen, các khám nhỏ trên thân tháp có họ hàng với hình thức trang trí trong hang đá thời ấy. Đó là dấu vết của một ngôn ngữ nghệ thuật Phật giáo đang được người Trung Hoa tiếp nhận từ Ấn Độ, Trung Á và biến đổi dần cho hợp với vật liệu, khí hậu và thẩm mỹ của mình.
Nếu có dịp đi cả Lạc Dương và Đăng Phong, hãy đi Long Môn và tháp Tung Nhạc gần nhau trong lịch trình. Xem liền hai nơi, bạn sẽ hiểu thời Bắc Ngụy không chỉ là một cái tên triều đại trong sách mà là một giai đoạn sáng tạo nghệ thuật Phật giáo rất mạnh ở phương Bắc.
Những điều chưa chắc chắn về ngọn tháp
Dù được giới thiệu rộng rãi là tháp gạch cổ nhất còn đứng, tháp Tung Nhạc vẫn có những câu hỏi mà giới nghiên cứu chưa khép lại. Thứ nhất là niên đại chính xác: con số khoảng năm 520 dựa vào tư liệu văn bản và phân tích kiểu dáng; có ý kiến lưu ý cần phân biệt phần nào là nguyên gốc Bắc Ngụy và phần nào thuộc những lần tu bổ của các thời sau, nhất là các tầng trên và chóp.
Thứ hai là nguồn gốc kiểu dáng mười hai cạnh, như đã nói ở trên. Thứ ba là cấu tạo bên trong ban đầu: thân tháp rỗng, nhưng trước kia bên trong có sàn, có bậc hay có tượng thờ ra sao thì tư liệu không nói rõ.
Những câu hỏi ấy không làm giảm giá trị của ngọn tháp mà còn cho thấy cách làm việc đúng của người nghiên cứu di sản: ghi nhận cái chắc, nói rõ cái chưa chắc. Khi đọc ở đâu đó một con số năm xây dựng chính xác đến từng tháng, bạn nên hỏi lại nguồn của con số ấy.
Kết hợp tháp Tung Nhạc vào lịch trình Tung Sơn
Tháp nằm ở phía bắc Đăng Phong, gần Tung Dương thư viện và không xa Trung Nhạc miếu. Ba điểm này có thể đi chung trong nửa ngày, rồi ghé Hội Thiện tự nếu còn thời gian. Còn Thiếu Lâm ở phía tây, dưới chân Thiếu Thất, nên tách làm một ngày riêng là hợp lý hơn cả.
Với người Việt mê Thiếu Lâm qua phim ảnh, việc đi thêm tháp Tung Nhạc có thể nghe như "lạc đề". Nhưng chính ở đây bạn chạm được vào thời Bắc Ngụy, thời mà Thiếu Lâm mới ra đời, rõ hơn cả trong khu chùa Thiếu Lâm. Đứng trước ngọn tháp, bạn sẽ hiểu vì sao sách sử nói Tung Sơn thế kỷ V – VI là một trung tâm Phật giáo của phương Bắc.
Như mọi điểm trong quần thể, giờ mở cửa, vé và tình trạng tu bổ có thể thay đổi; kiểm tra thông tin chính thức trước khi đi. Tháp là công trình được bảo vệ nghiêm ngặt, khách không được trèo lên hay vào bên trong thân tháp.
Câu hỏi thường gặp
Tháp chùa Tung Nhạc có từ năm nào?
Tháp được dựng vào thời Bắc Ngụy, khoảng năm 520 đầu thế kỷ VI theo các tài liệu giới thiệu. Đây là một trong những công trình kiến trúc Phật giáo cổ nhất còn đứng trên mặt đất ở Trung Quốc.
Vì sao tháp Tung Nhạc có mười hai cạnh?
Nguồn gốc kiểu dáng này vẫn còn được tranh luận. Có ý kiến cho rằng nó chịu ảnh hưởng từ kiến trúc Phật giáo Ấn Độ và Trung Á, có ý kiến coi đó là thử nghiệm riêng của thợ thời Bắc Ngụy. Mặt bằng mười hai cạnh gần như không lặp lại ở các tháp đời sau.
Tháp Tung Nhạc có leo lên được không?
Không. Tháp là công trình được bảo vệ nghiêm ngặt trong quần thể di sản thế giới, khách chỉ được xem từ bên ngoài. Bên trong thân tháp rỗng nhưng không mở cho khách tham quan.
Tháp Tung Nhạc cách chùa Thiếu Lâm bao xa?
Khoảng hai mươi cây số đường xe, nằm ở phía bắc thành phố Đăng Phong dưới chân núi Thái Thất, trong khi Thiếu Lâm nằm ở phía tây dưới chân Thiếu Thất. Đi ô tô mất khoảng nửa giờ tuỳ đường.
Tháp có liên quan gì đến chùa Thiếu Lâm?
Hai nơi cùng ra đời trong làn sóng bảo trợ Phật giáo của nhà Bắc Ngụy ở vùng Tung Sơn và cùng thuộc quần thể di sản "Thiên địa chi trung". Ngoài ra, về tổ chức, chùa Tung Nhạc và chùa Thiếu Lâm là hai ngôi chùa riêng.
Tháp mật diêm là gì?
Mật diêm là kiểu tháp có thân dưới cao, phía trên là nhiều tầng mái xếp sát nhau, mỗi tầng chỉ nhô ra ít, gần như không có cửa hay ban công. Tháp Tung Nhạc là một trong những ví dụ sớm nhất của kiểu này.