Khu chùa chính của Thiếu Lâm, gọi là Thường trụ viện, xếp các công trình trên một trục bắc – nam dài, nền dâng dần theo sườn núi: sơn môn, Thiên Vương điện, Đại Hùng bảo điện, Tàng Kinh các (pháp đường), Phương trượng thất, Lập Tuyết đình và cuối cùng là Thiên Phật điện. Hai bên trục là gác chuông, gác trống, các điện phụ, nhà tăng và hành lang bia. Đi hết trục chính mất chừng một tiếng nếu dừng lại xem kỹ.
Người lần đầu đến thường đi theo dòng khách, ngước nhìn mái ngói rồi ra cổng mà không biết mình vừa qua những gì. Bài này đi cùng bạn từng lớp sân một, nói ngắn gọn công trình đó dùng để làm gì, thường thờ gì, và điều đáng chú ý nhất ở mỗi chỗ. Nhiều điện đã dựng lại sau trận hoả hoạn năm 1928, nên bài cũng chỉ ra phần nào cũ, phần nào mới.
Hiểu cái khung trước: Thường trụ viện là gì
Chữ "Thiếu Lâm tự" thường được hiểu là một ngôi chùa, nhưng thật ra đó là một quần thể. Phần khách thấy đầu tiên và đông người nhất là Thường trụ viện, khu sinh hoạt thường xuyên của tăng chúng. Ngoài ra còn Tháp Lâm ở phía tây, Sơ Tổ am trên đồi phía tây bắc, Nhị Tổ am trên núi phía nam, Đạt Ma động trên sườn Ngũ Nhũ phong. Ba hạng mục Thường trụ viện, Tháp Lâm và Sơ Tổ am đều nằm trong danh sách di sản UNESCO.
Bố cục Thường trụ viện theo kiểu chùa phương Bắc Trung Hoa: các điện chính nối nhau trên một trục thẳng, mỗi điện là một lớp, giữa các lớp là sân, càng vào trong càng cao, càng riêng tư. Cổng ở phía nam, điện cuối ở phía bắc sát chân núi. Kiểu bố cục này giúp người đi cảm thấy mình đang "đi sâu vào" một không gian thiêng, từng bước một.
Chiều dài trục thường được tài liệu giới thiệu nêu vào khoảng hơn hai trăm mét. Khách đi chậm, đọc các bảng giới thiệu bên cạnh và dừng ở hai ba điện quan trọng thì mất khoảng một giờ. Nếu thêm Tháp Lâm và khu biểu diễn võ, nên dành trọn một buổi.
Đi lần lượt trên trục chính: bảy lớp công trình
Thứ tự dưới đây là thứ tự bạn gặp khi đi từ cổng vào. Tên gọi có thể lệch chút ít giữa các bản dịch tiếng Việt.
- Sơn môn. Cổng chính, mái ngói hai tầng, trước cổng có đôi sư tử đá. Biển tên chùa trên cổng được giới thiệu là chữ của vua Khang Hy nhà Thanh. Bên trong cổng thường thờ tượng Di Lặc, sau lưng là Vi Đà hộ pháp, theo cách bày quen thuộc của chùa Trung Hoa.
- Lối bia và hai dãy hành lang. Từ sơn môn vào, hai bên lối đi là những hàng bia đá các đời. Đây là chỗ nhiều người đi lướt qua nhất, trong khi giá trị tư liệu lại thuộc hàng cao nhất của chùa; bài riêng về bia đá trên trang này nói kỹ hơn.
- Thiên Vương điện. Điện thờ Tứ đại Thiên vương canh giữ bốn phương, cửa có hai tượng Kim Cương lực sĩ. Điện đã cháy năm 1928 và được dựng lại sau này.
- Đại Hùng bảo điện. Điện chính của chùa, nơi cử hành các khoá lễ lớn. Ở giữa thờ Phật, hai bên có tượng Đạt Ma và tượng Khẩn Na La, một chi tiết riêng của Thiếu Lâm. Điện này cũng là công trình dựng lại sau hoả hoạn.
- Tàng Kinh các (pháp đường). Nơi giảng pháp và cất kinh sách. Trận cháy năm 1928 làm mất phần lớn kinh sách cổ; công trình hiện nay là bản dựng lại.
- Phương trượng thất và Lập Tuyết đình. Phương trượng là nơi ở của vị trụ trì. Ngay sau là Lập Tuyết đình, còn gọi Đạt Ma đình, gắn với truyền thuyết Huệ Khả đứng trong tuyết cầu pháp.
- Thiên Phật điện. Điện lớn cuối trục, còn gọi Tỳ Lư các, nổi tiếng với bích hoạ thời Minh và những vết lõm trên nền gạch. Điện này có bài riêng trên trang.
Hai bên Thiên Phật điện có Bạch Y điện và Địa Tạng điện. Bạch Y điện có bích hoạ thời Thanh vẽ cảnh tăng nhân luyện võ và tích mười ba côn tăng; đó là một trong những tư liệu hình ảnh sớm còn lại về võ Thiếu Lâm, dù chỉ là tranh của thời Thanh.
Gác chuông, gác trống và những gì đã cháy năm 1928
Giữa Thiên Vương điện và Đại Hùng bảo điện, hai bên sân là gác chuông ở phía đông và gác trống ở phía tây. Theo nếp chùa Trung Hoa, sáng đánh chuông, tối đánh trống, thành nhịp ngày đêm của tăng chúng. Cả hai gác của Thiếu Lâm đều bị cháy trong trận hoả hoạn năm 1928 và được dựng lại vào những thập niên cuối thế kỷ XX.
Trận hoả hoạn năm 1928 xảy ra trong bối cảnh nội chiến giữa các tập đoàn quân phiệt; lửa cháy nhiều ngày, thiêu rụi nhiều điện chính cùng phần lớn kinh sách, văn thư lưu ở Tàng Kinh các. Những gì còn lại tương đối nguyên vẹn thường là các công trình nằm sâu trong cùng và các công trình bằng đá, gạch. Diễn biến chi tiết của trận cháy thuộc bài lịch sử chùa trên trang; ở đây chỉ cần biết nó chia kiến trúc Thiếu Lâm thành hai lớp tuổi rất khác nhau.
Khi đi, bạn có thể tự nhận ra hai lớp ấy: điện dựng lại thường có gỗ sơn còn tươi, ngói đều màu, chân cột sạch; công trình cũ có nền gạch mòn, đá chân tảng sứt cạnh, màu bích hoạ đã trầm. Không lớp nào kém giá trị hơn, nhưng biết tuổi của thứ mình đang nhìn giúp bạn khỏi gán cho một mái ngói mới cái tuổi nghìn năm.
Bảng tóm tắt các công trình trên trục chính
Bảng dưới gom thông tin ở mức phổ thông. Niên đại chi tiết từng điện có nhiều nguồn khác nhau, nên bảng chỉ ghi tình trạng chung.
| Công trình | Chức năng chính | Điều đáng xem | Tình trạng |
|---|---|---|---|
| Sơn môn | Cổng chính, thờ Di Lặc – Vi Đà | Sư tử đá, biển ngự bút đời Thanh | Công trình đời Thanh, tu bổ nhiều lần |
| Lối bia | Lưu bia các đời | Bia đời Đường, Nguyên, Minh | Phần lớn là hiện vật gốc |
| Thiên Vương điện | Thờ Tứ đại Thiên vương | Tượng Kim Cương lực sĩ ở cửa | Dựng lại sau năm 1928 |
| Gác chuông, gác trống | Báo giờ sinh hoạt | Chuông đồng lớn | Dựng lại sau năm 1928 |
| Đại Hùng bảo điện | Điện chính, khoá lễ lớn | Tượng Đạt Ma, Khẩn Na La hai bên | Dựng lại sau năm 1928 |
| Tàng Kinh các | Giảng pháp, cất kinh | Bố cục pháp đường | Dựng lại sau năm 1928 |
| Phương trượng thất | Nơi ở của trụ trì | Kiến trúc nhà ở kiểu tứ hợp | Công trình cũ, tu bổ |
| Lập Tuyết đình | Thờ Đạt Ma | Gắn truyền thuyết Huệ Khả | Công trình cũ, tu bổ |
| Thiên Phật điện | Điện lớn cuối trục | Bích hoạ thời Minh, vết lõm nền gạch | Công trình thời Minh còn lại |
Phương trượng thất và Lập Tuyết đình thuộc khu sinh hoạt của tăng chúng; có lúc chỉ được nhìn từ ngoài. Khi thấy dây ngăn hoặc biển hạn chế, bạn nên dừng lại ở ngoài.
Ngoài trục chính: khu luyện võ, nhà tăng và lối sang Tháp Lâm
Hai bên trục chính là những dãy nhà thấp hơn: nhà tăng, nhà khách, nhà bếp, kho và các điện phụ thờ Quan Âm, Địa Tạng, chư tổ. Nhiều khu trong số này không mở cho khách, vì đó là nơi tăng chúng sinh hoạt. Khi thấy cửa đóng hay lối đi có người canh, bạn nên hiểu đó là ranh giới giữa phần chùa dành cho khách và phần chùa dành cho người tu.
Khu biểu diễn võ mà các đoàn khách hay ghé là công trình dựng sau này để phục vụ du lịch, tách khỏi trục các điện thờ. Những màn biểu diễn ở đó là một phần của Thiếu Lâm hôm nay, nhưng không nên lẫn với sinh hoạt bên trong chùa. Lịch sử tăng binh và võ trong đời sống nhà chùa được kể trong chuyên mục võ Thiếu Lâm trên trang này.
Ra khỏi Thường trụ viện, đi bộ về phía tây vài trăm mét là tới Tháp Lâm, rừng tháp mộ của các đời sư. Từ đó có lối lên Sơ Tổ am trên đồi và đường mòn lên Đạt Ma động. Nếu chỉ có một buổi, thứ tự hợp lý là Thường trụ viện trước, Tháp Lâm sau, vì Tháp Lâm đẹp nhất khi nắng xiên buổi chiều chiếu vào gạch.
Những chi tiết nhỏ dễ bỏ qua
Cây bách già trên sân. Sân Thường trụ viện có nhiều cây bách cổ, thân vặn, vỏ xám. Một số cây được giới thiệu là có tuổi hàng trăm năm. Trên thân vài cây còn những vết lõm mà người hướng dẫn hay kể là do tăng nhân luyện chỉ lực; đây là lời kể truyền miệng, không có văn bản xác nhận.
Đá chân tảng và bậc cấp. Nhiều bậc đá ở lối lên các điện đã mòn lõm ở giữa sau hàng thế kỷ người qua lại. Đá chân tảng của một số cột còn chạm hoa văn đơn giản. Đây là những chi tiết "thật" nhất mà bạn có thể chạm vào bằng mắt.
Tượng Khẩn Na La. Hiếm chùa nào thờ Khẩn Na La cạnh Phật như ở Thiếu Lâm. Theo truyện của chùa, Khẩn Na La là vị thần hộ pháp hoá thân làm người nấu bếp, cầm côn đẩy lui giặc. Chuyện này thuộc tầng truyền thuyết, nhưng việc thờ tự là thật và là một nét riêng của chùa.
Mái ngói và màu sắc. Mái chùa lợp ngói xám, không phải ngói vàng của cung điện. Tường đỏ thẫm, cột gỗ sơn son. Bảng màu ấy nói rằng đây là chùa, không phải hoàng cung, dù chùa từng được nhiều triều đại bảo trợ.
Đi trong chùa: vài lời dặn để trải nghiệm trọn vẹn
Thiếu Lâm vẫn là một ngôi chùa đang có tăng chúng tu hành, không chỉ là bảo tàng. Bên trong các điện thờ thường hạn chế chụp ảnh, và có những khu vực sinh hoạt riêng không mở cho khách. Đi nhẹ, nói nhỏ, không chạm vào tượng, không trèo lên bệ hay lan can đá là những phép lịch sự cơ bản ở mọi chùa, ở đây cũng vậy.
Nếu muốn đi theo trục mà không bị dòng khách cuốn, bạn có thể vào sớm ngay khi mở cửa, đi thẳng lên Thiên Phật điện rồi đi ngược ra. Các đoàn khách lớn thường vào từ sơn môn và dừng lâu ở Đại Hùng bảo điện, nên đi ngược chiều giúp bạn có những khoảng sân vắng. Giờ mở cửa và quy định cụ thể thay đổi theo mùa, nên kiểm tra thông tin của khu thắng cảnh trước ngày đi.
Một gợi ý cuối: hãy dừng lại ít nhất một lần ở giữa sân, quay lưng về phía điện trước mà nhìn lên điện sau. Từ góc đó bạn sẽ thấy rõ nhất ý đồ của người dựng chùa: mái chồng lên mái, nền dâng lên nền, phía sau là sườn Thiếu Thất. Đó là hình ảnh mà phim ảnh ít khi cho bạn thấy.
Câu hỏi thường gặp
Thường trụ viện và chùa Thiếu Lâm có khác nhau không?
Thường trụ viện là khu chùa chính, nơi tăng chúng sinh hoạt thường xuyên. Chùa Thiếu Lâm theo nghĩa rộng gồm cả Thường trụ viện, Tháp Lâm, Sơ Tổ am, Nhị Tổ am, Đạt Ma động và các công trình phụ rải rác trên núi.
Đi hết các điện trong chùa mất bao lâu?
Đi trục chính từ sơn môn đến Thiên Phật điện và dừng xem kỹ vài điện mất khoảng một giờ. Nếu thêm Tháp Lâm, khu biểu diễn và đi bộ lên Sơ Tổ am, bạn nên dành ít nhất nửa ngày, tốt nhất là cả ngày.
Những điện nào trong chùa còn là công trình cổ?
Theo tài liệu giới thiệu, Thiên Phật điện cùng Bạch Y điện, Địa Tạng điện và một số công trình phía sau còn giữ nhiều phần cũ. Thiên Vương điện, Đại Hùng bảo điện, Tàng Kinh các, gác chuông và gác trống đều được dựng lại sau trận cháy năm 1928.
Có được chụp ảnh bên trong các điện không?
Quy định có thể khác nhau giữa các điện và thay đổi theo thời gian. Nhiều điện có biển hạn chế chụp ảnh bên trong, nhất là nơi có bích hoạ cổ. Bạn nên làm theo hướng dẫn tại chỗ và không dùng đèn flash vào tranh tường.
Vì sao Đại Hùng bảo điện có tượng Đạt Ma và Khẩn Na La?
Đạt Ma được Thiếu Lâm tôn là sơ tổ Thiền tông, còn Khẩn Na La được thờ như vị hộ pháp gắn với truyện kể bảo vệ chùa. Đặt hai vị bên cạnh Phật trong điện chính là cách chùa thể hiện truyền thống riêng của mình.
Có cần mặc trang phục đặc biệt khi vào chùa không?
Không có trang phục bắt buộc, nhưng nên mặc kín đáo như khi đi chùa ở Việt Nam: không áo hai dây, không quần quá ngắn. Giày đi bộ đế bám tốt sẽ giúp bạn đi trên bậc đá và nền gạch cũ an toàn hơn.