Chùa Thiếu Lâm còn giữ hàng trăm tấm bia và khối đá khắc chữ từ thời Đường đến thời Thanh, tập trung ở lối đi từ sơn môn vào, các hành lang bia và rải rác trong Tháp Lâm. Chúng ghi chép chiếu chỉ của triều đình, việc ban ruộng, tiểu sử các đời trụ trì, công đức tu sửa, và cả những bức tranh khắc đá. Với giới sử học, đây là nguồn tư liệu gốc quan trọng hàng đầu về ngôi chùa, vì phần lớn kinh sách, sổ sách bằng giấy đã mất trong trận cháy năm 1928.
Khách tham quan thường đi lướt qua các hàng bia vì chữ đã mòn, lại là chữ Hán cổ. Nhưng bạn không cần đọc được chữ mới hiểu được bia. Bài này giải thích bia đá trong chùa Trung Hoa dùng làm gì, cách nhận ra niên đại sơ bộ qua hình dáng, vì sao các nhà nghiên cứu coi chúng là "kho lưu trữ bằng đá", và mấy tấm bia thường được nhắc đến nhất.
Vì sao chùa dựng bia và bia ghi những gì
Ở Trung Hoa cũng như Việt Nam thời xưa, dựng bia là cách để một sự việc được ghi nhớ lâu dài và công khai. Giấy có thể cháy, mục, thất lạc; đá thì đứng giữa sân, ai cũng thấy. Một ngôi chùa lớn như Thiếu Lâm có nhiều lý do để dựng bia: ghi lại ân huệ của triều đình, xác nhận quyền sở hữu ruộng đất, ghi công người tu sửa, tưởng nhớ một vị trụ trì, hay đơn giản là lưu lại một bài văn, bài thơ của người nổi tiếng từng ghé.
Vì vậy, nội dung bia rất đa dạng. Có bia chép văn bản hành chính, có bia là bài ký kể chuyện tu sửa, có bia là tiểu sử – hành trạng một vị tăng, có bia chỉ khắc một bức tranh. Gộp lại, các tấm bia cho biết chùa đã sống thế nào qua từng thời: được ai bảo trợ, sở hữu những gì, ai lãnh đạo, theo dòng truyền thừa nào.
Giá trị ấy càng lớn ở Thiếu Lâm vì trận hoả hoạn năm 1928 đã thiêu phần lớn văn thư giấy. Những gì người đời sau biết chắc về lịch sử chùa trước thế kỷ XX, phần không nhỏ đến từ chữ trên đá.
Người Việt quen với chuyện này hơn mình tưởng. Ở nhiều đình, chùa làng miền Bắc, bia hậu, bia công đức, bia ghi việc trùng tu cũng là nguồn chính để các nhà nghiên cứu biết làng mình có từ bao giờ, ai góp công dựng đình. Đứng trước bia Thiếu Lâm, bạn đang nhìn cùng một kiểu tư liệu, chỉ ở quy mô và độ cổ khác.
Các loại bia thường gặp ở Thiếu Lâm
Cách chia dưới đây dựa trên nội dung, không phải danh mục chính thức của khu di tích. Một tấm bia có thể thuộc hai nhóm.
| Loại bia | Nội dung chính | Giá trị với người nghiên cứu |
|---|---|---|
| Bia chiếu chỉ, văn thư triều đình | Chép lệnh, thư, chỉ dụ liên quan đến chùa | Cho biết quan hệ giữa chùa và triều đình, quyền lợi được ban |
| Bia ruộng đất, tài sản | Ghi ruộng, rừng, sản nghiệp của chùa | Tư liệu kinh tế chùa chiền và xã hội nông thôn |
| Bia tu sửa, công đức | Ghi việc trùng tu, tên người góp công | Xác định niên đại công trình, mạng lưới người bảo trợ |
| Bia hành trạng, tháp minh | Tiểu sử các vị trụ trì, tăng sĩ | Dựng lại dòng truyền thừa, tông phái qua các đời |
| Bia văn chương, tranh khắc | Thơ, ký, tranh khắc đá | Tư liệu văn học, thư pháp, mỹ thuật |
Với người tham quan, chỉ cần biết tấm bia trước mặt thuộc nhóm nào cũng đủ để nhìn nó khác đi: một tấm bia ruộng đất kể chuyện kinh tế, một tấm bia hành trạng kể chuyện một đời người tu.
Mấy tấm bia thường được nhắc đến
Bia đời Đường liên quan đến tăng binh. Trong khu bia có tấm bia đời Đường chép văn thư liên quan đến việc tăng nhân Thiếu Lâm giúp Lý Thế Dân trong cuộc chiến với Vương Thế Sung đầu đời Đường, kèm việc ban ruộng cho chùa. Đây là một trong những bằng chứng văn bản sớm nhất về tăng nhân Thiếu Lâm cầm vũ khí. Câu chuyện chi tiết thuộc chuyên mục võ Thiếu Lâm trong lịch sử trên trang này.
Bia tranh Tam giáo thời Minh. Một tấm bia thời Minh khắc hình một nhân vật mà nhìn kỹ là ba gương mặt hợp lại, tượng trưng cho Phật, Lão và Khổng. Bia thường được dẫn như minh chứng cho tư tưởng "Tam giáo hợp nhất" phổ biến ở thời Minh. Đây là tấm bia khách hay dừng lại nhất vì không cần đọc chữ vẫn thấy được ý.
Bia gắn với tăng sĩ nước ngoài. Trong số bia thời Nguyên có tấm mà văn bia được giới thiệu là do một vị tăng người Nhật từng tu học ở Thiếu Lâm soạn. Bia được nhắc như chứng tích giao lưu Thiền tông giữa Trung Hoa và Nhật Bản thời ấy. Chi tiết về nhân vật nên đối chiếu với tài liệu chuyên khảo.
Bia chiếu chỉ thời Nguyên, Minh. Nhiều bia chép văn bản bảo hộ chùa, cấm quấy nhiễu, xác nhận quyền lợi. Chúng phản ánh việc các triều đại sau tiếp tục coi Thiếu Lâm là một ngôi chùa có vị thế.
Nhận ra niên đại sơ bộ của một tấm bia mà không cần đọc chữ
Đọc chính xác niên đại cần đọc văn bia. Nhưng hình dáng bia cũng cho bạn những gợi ý ban đầu:
- Nhìn đầu bia. Bia thời Đường thường có đầu bia chạm rồng cuộn vào nhau khá dày, khối đầu to, nét chạm mạnh; các thời sau đầu bia đa dạng hơn, có bia đầu tròn trơn đơn giản.
- Nhìn đế bia. Nhiều bia lớn đặt trên lưng rùa đá (quy phu), một kiểu thức lâu đời trong văn hoá Trung Hoa; bia nhỏ có đế vuông đơn giản.
- Nhìn mặt đá. Bia càng cũ thì bề mặt càng mòn, chữ càng nông, cạnh càng tròn. Bia được che mái trong hành lang thường giữ chữ tốt hơn bia đứng ngoài trời.
- Nhìn hoa văn diềm. Viền quanh mặt bia có thể là hoa dây, mây, sóng, rồng nhỏ; mỗi thời có kiểu ưa chuộng riêng.
- Đối chiếu bảng giới thiệu. Sau khi tự đoán, đọc bảng giới thiệu cạnh bia để kiểm tra. Lặp lại vài lần, mắt bạn sẽ quen.
Mấy dấu hiệu này chỉ là gợi ý thô. Thợ đời sau đôi khi bắt chước kiểu cũ, và bia có thể được dựng lại trên đế mới. Kết luận chắc chắn vẫn phải dựa vào văn bia và nghiên cứu chuyên môn.
Bia kể những gì mà sử sách triều đình không kể
Chính sử Trung Hoa được viết từ góc nhìn triều đình: vua, quan, chiến tranh, chính sách. Một ngôi chùa trên núi hiếm khi được nhắc tới, trừ khi dính đến việc lớn như chuyện tăng binh đầu đời Đường. Phần còn lại của đời sống chùa, tức ai trụ trì, chùa có bao nhiêu ruộng, tu sửa năm nào, ai góp tiền, phải tìm ở chính văn bia của chùa.
Nhờ văn bia và tháp minh, các nhà nghiên cứu dựng lại được dòng truyền thừa của các đời trụ trì, nhận ra thời điểm tông Tào Động trở thành dòng chính ở Thiếu Lâm vào thời Nguyên, hay theo dõi mạng lưới quan lại, thân hào địa phương bảo trợ chùa qua nhiều thế kỷ. Bia ruộng đất còn cho biết chùa không chỉ là nơi tu hành mà còn là một chủ đất lớn, có tá điền, có kho lúa, có quan hệ kinh tế chằng chịt với làng xóm quanh núi.
Đọc bia theo lối ấy, bạn sẽ thấy Thiếu Lâm không chỉ là hình ảnh võ tăng trên phim, mà là một tổ chức sống động, có lúc thịnh lúc suy, có lúc được triều đình nâng đỡ, có lúc phải tự lo liệu. Những con chữ mòn trên đá chính là sổ sách của tổ chức ấy.
Thư pháp trên bia: một lớp giá trị khác
Ngoài nội dung, nhiều tấm bia còn được quý vì chữ. Ở Trung Hoa, bia là nơi lưu giữ thư pháp của các danh gia, vì văn bản quan trọng thường được mời người viết chữ đẹp nổi tiếng viết rồi thợ khắc tái hiện lên đá. Người học thư pháp từ xưa đã dùng bản rập (thác bản) của bia làm mẫu tập viết.
Thiếu Lâm cũng có những tấm bia được giới thư pháp chú ý. Tuy vậy, với người không đọc chữ Hán, cái đáng nhìn là nhịp chữ: khoảng cách đều, đường nét đậm nhạt, cách các hàng chữ đứng thẳng như hàng quân. Đứng xa vài bước nhìn cả mặt bia như một bức tranh, bạn sẽ thấy cái đẹp mà không cần biết nghĩa từng chữ.
Một lưu ý quan trọng: việc rập bia bằng giấy và mực có thể làm hại bề mặt đá nếu làm sai cách và nhiều lần. Ở các khu di sản, việc này thường cần phép của cơ quan quản lý. Khách tham quan không tự rập, không chà tay, không đổ nước lên bia để chữ hiện rõ hơn khi chụp ảnh.
Đọc tư liệu về bia Thiếu Lâm ở đâu khi không biết chữ Hán
Nếu chuyến đi khiến bạn tò mò về nội dung các tấm bia, có mấy con đường phù hợp với người đọc tiếng Việt. Thứ nhất là sách chuyên khảo về lịch sử chùa Thiếu Lâm và võ Thiếu Lâm bằng tiếng Anh, nhiều cuốn có dịch trích đoạn các bia quan trọng và phân tích bối cảnh. Thứ hai là các bài nghiên cứu về Phật giáo Trung Hoa, thường trích bia Thiếu Lâm khi bàn về quan hệ chùa – triều đình.
Thứ ba là học vài chục chữ Hán cơ bản thường gặp trên bia: chữ chỉ triều đại, niên hiệu, chữ "bi" (bia), "tháp", "thiền sư", "trùng tu". Chỉ với chừng ấy, bạn đã có thể tự đoán một tấm bia nói về việc gì. Đây cũng là cách nhiều người Việt yêu di tích tự học đọc bia ở chùa, đình làng mình.
Khi đọc bản dịch trên mạng, nên cẩn thận: có những "bản dịch" được truyền tay mà không ghi nguồn, thậm chí tự thêm chi tiết cho hấp dẫn. Bản dịch đáng tin thường cho biết ai dịch, dịch từ bản rập nào, và chỗ nào chữ mờ không đọc được.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Thiếu Lâm có bao nhiêu tấm bia?
Các tài liệu giới thiệu thường nói chùa còn hàng trăm tấm bia và khối đá khắc chữ, rải ở lối vào, hành lang bia và Tháp Lâm. Con số chính xác tuỳ cách đếm, vì có tháp minh gắn trên thân tháp và có những mảnh bia vỡ.
Tấm bia nào ở Thiếu Lâm cổ nhất?
Chùa có những bia và hiện vật đá từ khá sớm, trong đó bia đời Đường được nhắc nhiều nhất vì liên quan đến tăng binh và việc ban ruộng. Để biết tấm nào cổ nhất, bạn nên đối chiếu tài liệu của khu di tích hoặc sách chuyên khảo.
Bia Tam giáo ở Thiếu Lâm nói gì?
Tấm bia thời Minh này khắc hình một nhân vật hợp ba gương mặt, tượng trưng cho Phật, Lão và Khổng, thể hiện tư tưởng Tam giáo hợp nhất được ưa chuộng thời ấy. Đây là một tư liệu hình ảnh, không phải giáo lý chính thức của chùa.
Có được rập bia ở Thiếu Lâm làm kỷ niệm không?
Khách tham quan không nên tự rập bia. Việc rập có thể làm hại bề mặt đá nếu làm sai và lặp lại nhiều lần, nên ở khu di sản thường cần phép của cơ quan quản lý. Nếu thích, bạn có thể tìm mua bản in, sách ảnh về bia.
Vì sao nhiều bia đặt trên lưng rùa?
Đặt bia trên lưng rùa đá là kiểu thức lâu đời trong văn hoá Trung Hoa, cũng gặp ở Văn Miếu Hà Nội. Rùa được coi là biểu tượng của sự bền lâu, nên đỡ tấm bia chép việc cần ghi nhớ mãi.
Bia ở Thiếu Lâm có ghi gì về võ không?
Một số bia, nhất là bia đời Đường, liên quan đến việc tăng nhân tham gia chiến sự. Đó là tư liệu lịch sử về tăng binh, không phải sách dạy võ. Các truyền thuyết về bí kíp khắc trên đá là chuyện của tiểu thuyết.