Thầy võ kiêm thầy thuốc trật đả là nếp phổ biến của võ quán gốc Hoa: thầy vừa dạy quyền vừa xoa bóp, nắn bóp, đắp thuốc, bán rượu thuốc cho học trò bị bong gân, bầm dập và cho người trong phố. Nghề này, đọc theo Hán Việt là "điệt đả", nghĩa là chữa thương do té ngã, va đập. Nó theo người Quảng Đông sang Chợ Lớn và để lại hình ảnh ông thầy võ bên tủ thuốc trong ký ức nhiều người Sài Gòn.
Bài này kể nghề ấy như một phần lịch sử võ quán, đồng thời nói thẳng những chỗ người hiện đại cần tỉnh táo: kinh nghiệm dân gian không thay được chẩn đoán y khoa, có những chấn thương phải đi khám ngay, và có những loại rượu thuốc nguy hiểm nếu dùng sai. Bài không đưa bài thuốc, không hướng dẫn nắn chỉnh và không khuyên bỏ điều trị của bác sĩ.
Nghề trật đả ra đời trong võ quán thế nào
Người tập võ truyền thống va chạm nhiều: tập tấn lâu đau gối, đánh cột, đánh bao, tập đối luyện bầm tay chân, té ngã khi tập lân. Võ quán nào cũng cần một người biết xử trí những chấn thương nhỏ ấy, và người đó thường là chính người thầy. Qua nhiều đời, kinh nghiệm xoa bóp, đắp thuốc tích luỹ lại, truyền kèm với bài quyền, thành một nghề riêng.
Ở Quảng Đông thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, nhiều võ sư nổi tiếng đồng thời là thầy trật đả. Võ sư Hồng gia Hoàng Phi Hồng ngoài đời thật là một ví dụ được biết tới rộng rãi: ông có hiệu thuốc riêng, và hình ảnh thầy võ thầy thuốc của ông được điện ảnh khắc hoạ nhiều lần. Mô hình võ quán kèm hiệu thuốc như vậy phổ biến khắp vùng.
Nghề thuốc còn giúp võ quán đứng vững về kinh tế. Thầy không phải sống hoàn toàn nhờ học phí, nên có thể giữ học trò lâu dài, dạy chậm, dạy kỹ. Uy tín của thầy trong phố cũng tăng lên khi thầy được nhờ chữa thương cho người không tập võ. Khi người Quảng sang Việt Nam, cái mô hình ấy đi theo họ gần như nguyên vẹn.
Gian thuốc trong ký ức Chợ Lớn
Chợ Lớn có cả một khu phố thuốc bắc quanh đường Hải Thượng Lãn Ông, nơi hàng trăm năm nay bày bán dược liệu. Trong bức tranh rộng ấy, những gian thuốc của thầy võ là một mảnh nhỏ: một tủ thuốc nhiều ngăn, vài vò rượu ngâm, những miếng cao dán tự làm, cái bàn để khách đặt tay chân bị đau. Khách là học trò, là người bốc vác, người đạp xích lô, là trẻ con trong xóm ngã xe.
Người cao tuổi ở Chợ Lớn còn nhớ mùi rượu thuốc nồng nồng, cảm giác nóng ran khi thầy xoa, câu dặn "về đừng đụng nước mấy bữa". Những ký ức ấy là một phần đời sống đô thị Sài Gòn xưa, đáng được ghi lại như tư liệu văn hoá, giống như người ta ghi lại tiếng rao, món ăn, nghề thủ công.
Ngày nay, nhiều gian thuốc kiểu ấy không còn. Một phần vì lớp thầy cũ đã mất, một phần vì y tế hiện đại dễ tiếp cận hơn, một phần vì hành nghề khám chữa bệnh, kể cả y học cổ truyền, đều cần giấy phép và chứng chỉ theo quy định. Những người còn giữ nghề một cách hợp pháp thường làm trong phòng khám có đăng ký.
Chấn thương khi tập võ: lúc nào cần đi khám ngay
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Bảng dưới không thay cho lời khuyên của bác sĩ, chỉ giúp bạn nhận ra những dấu hiệu không nên tự xử trí bằng xoa bóp hay đắp thuốc.
| Dấu hiệu | Có thể là | Nên làm |
|---|---|---|
| Tay chân biến dạng, gập lệch, không cử động hoặc không chịu lực được | Gãy xương, trật khớp | Cố định nhẹ, đưa đi cơ sở y tế; không tự nắn |
| Sưng to nhanh, đau dữ dội tăng dần, da căng bóng | Tổn thương nặng, có thể chèn ép bên trong | Đi khám ngay; không bó chặt |
| Tê bì, lạnh, tái nhợt ở đầu ngón | Tổn thương mạch máu, thần kinh | Cấp cứu |
| Va đầu rồi nôn, lơ mơ, nhức đầu tăng, nói lắp | Chấn thương sọ não | Cấp cứu, không tiếp tục tập |
| Đau cổ, đau lưng sau ngã từ cao hoặc ngã ngửa | Tổn thương cột sống | Hạn chế di chuyển người bị nạn, gọi cấp cứu |
| Vết thương hở, chảy máu nhiều | Rách da, tổn thương sâu | Cầm máu, đi khâu, xem tình trạng tiêm phòng uốn ván |
| Đau không giảm sau vài ngày nghỉ ngơi | Tổn thương dây chằng, rạn xương | Đi khám, có thể cần chụp phim |
Với những va chạm nhẹ, bầm tím nhỏ, các nguyên tắc sơ cứu thông thường như nghỉ ngơi, chườm lạnh trong những giờ đầu, kê cao chi là đủ trong nhiều trường hợp. Người có bệnh nền như rối loạn đông máu, tiểu đường, loãng xương, hay đang dùng thuốc chống đông nên hỏi bác sĩ ngay cả với chấn thương tưởng là nhỏ.
Những rủi ro khi chỉ dựa vào bó thuốc
Xương liền lệch. Gãy xương được đắp thuốc, băng lại mà không nắn chỉnh đúng và không chụp phim có thể liền ở tư thế lệch, để lại tật, đau kéo dài, phải mổ lại sau này.
Cứng khớp. Trật khớp hay tổn thương dây chằng không được xử trí đúng có thể dẫn tới khớp lỏng, khớp cứng, hạn chế vận động lâu dài.
Bó quá chặt. Băng bó quá chặt khi chi đang sưng có thể làm cản trở máu nuôi, gây tổn thương nghiêm trọng. Đây là tình huống cấp cứu thật sự.
Tổn thương da. Một số loại thuốc đắp gây bỏng rộp, viêm da, nhất là khi đắp lâu hoặc trên da trầy xước, mở đường cho nhiễm trùng.
Chậm trễ điều trị. Rủi ro lớn nhất là thời gian: những ngày chờ "thuốc ngấm" có thể là những ngày vàng để điều trị đúng.
Che lấp dấu hiệu nặng. Cảm giác nóng, tê do rượu thuốc có thể làm người bị thương tưởng đã đỡ đau, trong khi tổn thương bên dưới vẫn tiến triển. Đỡ đau tạm thời không có nghĩa là đã lành.
Rượu thuốc xoa bóp: không bao giờ được uống
Rượu thuốc xoa bóp, tiếng Quảng gọi là dit da jow, là món quen thuộc nhất của nghề trật đả. Đó là rượu ngâm nhiều vị dược liệu, dùng để xoa ngoài da. Mỗi thầy có công thức riêng, thường giữ kín. Ở góc văn hoá, những vò rượu thuốc là biểu tượng của võ quán gốc Hoa, xuất hiện trong phim ảnh, truyện kể.
Ở góc an toàn, có một điều phải nói rõ: rượu xoa bóp không phải rượu uống. Một số bài rượu thuốc dân gian có những vị như ô đầu, phụ tử, mã tiền, vốn chứa độc chất mạnh. Ở Việt Nam, ngộ độc do uống nhầm hoặc cố ý uống rượu ngâm ô đầu đã nhiều lần được ngành y tế cảnh báo, có trường hợp rất nặng. Rượu xoa bóp cần được dán nhãn rõ, cất xa tầm tay trẻ em, không để chung với rượu uống.
Ngay cả khi chỉ xoa ngoài da, cũng nên thận trọng: không xoa lên vết thương hở, ngưng khi da đỏ rát, phồng rộp. Người có làn da nhạy cảm, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai nên hỏi nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ loại rượu thuốc nào không rõ thành phần.
Những điều từ nghề cũ vẫn còn dùng được
Tách khỏi phần bài thuốc, nghề thầy võ thầy thuốc để lại vài thói quen đáng giữ. Thứ nhất là sự chú ý tới thân thể học trò. Người thầy xưa nhìn dáng đi, nhìn cách đứng tấn mà biết ai đang đau, ai tập quá sức, và cho nghỉ đúng lúc. Ở lớp võ hiện đại, đó là chuyện huấn luyện viên hỏi han tình trạng sức khoẻ, điều chỉnh bài tập cho người mới, người lớn tuổi, người vừa bị thương.
Thứ hai là tập điều độ, tăng dần. Lối dạy chậm của võ quán xưa, bắt tập tấn lâu trước khi học bài khó, xét ở góc phòng chấn thương là hợp lý: cơ, gân, khớp có thời gian thích nghi. Nhiều chấn thương ở người tập võ hôm nay đến từ việc muốn nhanh, tập theo clip những động tác vượt sức mình.
Thứ ba là ý thức chăm sóc sau buổi tập: nghỉ ngơi, giữ ấm, không tắm lạnh ngay khi đang ra nhiều mồ hôi, ăn uống đủ. Những lời dặn ấy có thể được diễn giải theo lối dân gian, nhưng phần cốt lõi khớp với khuyến nghị phục hồi thông thường. Giữ phần hợp lý, bỏ phần không có căn cứ, là cách tôn trọng nghề cũ mà không chạy theo nó một cách mù quáng.
Giữ nghề trật đả như một di sản
Nghề trật đả của võ quán gốc Hoa là một phần của lịch sử y học dân gian và lịch sử đô thị, có giá trị tư liệu thật. Những cuốn sổ chép bài thuốc, những câu chuyện về cách thầy chữa cho người trong phố, những dụng cụ cũ của gian thuốc đều đáng được lưu giữ. Các nhà nghiên cứu y học cổ truyền, nhà sử học đô thị có thể tìm thấy ở đó nhiều điều thú vị.
Giữ như di sản khác với áp dụng như phương pháp chữa bệnh. Một bài thuốc được chép lại là tư liệu; dùng nó để chữa cho người khác mà không có chuyên môn và giấy phép là chuyện khác hẳn, có thể gây hại và vi phạm quy định về hành nghề. Người giữ sổ thuốc của thầy cũ nên hiểu ranh giới ấy.
Với người tập võ hôm nay, thái độ hợp lý là kết hợp: tôn trọng kinh nghiệm của thầy về phòng tránh chấn thương, về khởi động, về tập luyện điều độ; còn khi bị thương thật thì đi khám ở cơ sở y tế. Nhiều võ đường hiện đại đã có tủ sơ cứu, có quy trình xử lý sự cố, và đó là cách tiếp nối tinh thần chăm lo cho học trò của các thầy võ thầy thuốc ngày xưa.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc trật đả có chữa được gãy xương không?
Không nên dùng thuốc trật đả thay cho điều trị gãy xương. Gãy xương cần được chụp phim, nắn chỉnh và cố định đúng cách ở cơ sở y tế. Tự đắp thuốc có thể khiến xương liền lệch, để lại di chứng lâu dài.
Rượu xoa bóp có uống được không?
Không. Rượu xoa bóp chỉ dùng ngoài da. Một số bài có vị chứa độc chất mạnh như ô đầu, uống vào có thể gây ngộ độc nặng. Nên dán nhãn rõ ràng, cất xa trẻ em và không để chung với rượu uống.
Bị bong gân khi tập võ nên làm gì trước?
Ngừng tập, nghỉ ngơi, chườm lạnh trong những giờ đầu, kê cao chân tay, tránh xoa bóp mạnh khi đang sưng. Nếu đau nhiều, không chịu lực được, sưng to nhanh hoặc không đỡ sau vài ngày, cần đi khám để loại trừ tổn thương nặng hơn.
Thầy võ ngày nay còn được chữa trật đả không?
Hành nghề khám chữa bệnh, kể cả bằng y học cổ truyền, cần chứng chỉ và giấy phép theo quy định. Thầy võ không có giấy phép thì chỉ nên dừng ở sơ cứu ban đầu và khuyên học trò đi khám, không nên tự chữa cho người khác.
Người có bệnh nền có nên dùng rượu thuốc xoa bóp không?
Người có bệnh nền, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người có da nhạy cảm nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng bất kỳ loại rượu thuốc không rõ thành phần nào. Thuốc dân gian không thay được thuốc điều trị bệnh nền.
Muốn tìm hiểu lịch sử nghề trật đả thì đọc ở đâu?
Có thể bắt đầu từ các tài liệu về y học cổ truyền và về đời sống người Hoa ở Nam Bộ, các bài phỏng vấn người cao tuổi trong cộng đồng, và tư liệu của các võ phái gốc Quảng. Khi đọc, nên tách phần lịch sử văn hoá khỏi lời khuyên chữa bệnh.