Võ quán người Hoa xưa ở Chợ Lớn là một tổ chức nhiều mặt: nơi dạy võ, nơi nuôi đội lân, thường kèm gian bán thuốc và xoa bóp trật đả, và gắn chặt với một hội quán, một nghiệp đoàn hay một khu phố. Học trò không chỉ đến tập quyền mà còn đi múa lân dịp Tết, phụ thầy việc thuốc, lo việc hiếu hỉ cho anh em. Người ngoài nhìn vào chỉ thấy tiếng trống và những bộ quyền; người trong cuộc sống với cả một nếp sinh hoạt.
Bài này dựng lại hình ảnh ấy từ những gì còn thấy và những gì người cao tuổi trong võ giới gốc Hoa hay kể. Đây là một bức tranh chung, không phải mô tả một võ quán cụ thể nào; mỗi nơi có khác, và nhiều chi tiết chưa được ghi chép thành văn. Bài không nêu tên võ quán hay võ sư đang hoạt động.
Một võ quán xưa trông như thế nào
Hình dung một căn nhà phố hẹp và sâu ở Chợ Lớn đầu thế kỷ XX. Gian ngoài có khi là tiệm thuốc: tủ gỗ nhiều ngăn, vài vò rượu thuốc, bàn để thầy xem tay chân bị trật cho người đến nhờ. Gian giữa hoặc gian sau mới là chỗ tập, nền gạch, một giá binh khí dựng sát tường, trên cao là kệ đặt những chiếc đầu lân. Ở vị trí trang trọng nhất có bàn thờ tổ, nơi đặt bài vị hay hình tổ sư môn phái, thường kèm tượng hoặc tranh Quan Công.
Không gian nhỏ như vậy chỉ đủ cho một nhóm tập. Khi cần tập đông, tập lân, hay chuẩn bị biểu diễn, võ quán mượn sân hội quán, sân chùa hoặc một bãi đất trống trong khu. Vì thế, câu hỏi "võ quán ở đâu" ngày xưa thường có hai câu trả lời: chỗ thầy ở và chỗ cả nhóm ra tập.
Cũng có võ quán không có nhà riêng, chỉ là một nhóm học trò theo thầy, tập ở sân sau hội quán vào buổi tối. Tên gọi "quán" trong trường hợp ấy chỉ là cách nói của cộng đồng. Hiểu như vậy, bạn sẽ không ngạc nhiên khi tra lại địa chỉ một võ quán cũ mà không thấy dấu vết công trình nào.
Ba chỗ dựa giúp võ quán đứng được
Hội quán và nghiệp đoàn. Hội quán của bang là nơi võ quán xuất hiện trong các dịp lễ lớn. Một số võ quán được hội quán, hay một nhóm thương nhân, hỗ trợ chỗ tập và chi phí đội lân. Đổi lại, võ quán góp mặt trong lễ hội, đám rước, những dịp cần người trẻ khoẻ. Với các nghề lao động nặng như bốc vác, chở hàng, việc thuộc về một nhóm có võ còn là cách giữ chỗ làm và giữ đoàn kết.
Đội lân. Múa lân dịp Tết, dịp khai trương, dịp hội quán làm lễ là nguồn thu và cũng là danh tiếng của võ quán. Đội lân giỏi kéo thêm người đến xin học. Ngược lại, muốn múa lân đẹp thì phải có nền tấn pháp vững, nên lân và võ nuôi nhau. Mối liên hệ giữa múa lân kiểu Quảng với võ được bàn kỹ ở một bài riêng trong chuyên mục.
Gian thuốc trật đả. Nhiều thầy võ gốc Hoa kiêm nghề chữa trật đả, tức xoa bóp, đắp thuốc cho bong gân, bầm dập theo kinh nghiệm dân gian. Học trò tập va chạm thì cần, người trong phố cũng tìm đến. Nghề thuốc giúp thầy có thu nhập ổn định mà không phải thu học phí cao. Đây là nếp chung ở Quảng Đông thời ấy, không riêng gì Việt Nam.
Thầy và trò: nếp "sư phụ" khác lớp học võ hiện đại
Chữ "sư phụ" trong võ quán gốc Hoa mang nghĩa gần với người cha hơn là người dạy thuê. Nhập môn là bước vào một gia đình mở rộng, có thứ bậc sư huynh, sư đệ, có bổn phận với thầy và với nhau. Ngày nhập môn thường có nghi thức trước bàn thờ tổ, có trà, có lời hứa giữ môn quy. Nội dung cụ thể khác nhau tùy môn và tùy thầy, và nhiều nơi không muốn ghi lại cho người ngoài.
Việc học cũng khác. Người mới thường tập tấn và những bài căn bản rất lâu trước khi được học bài khó hơn. Bài quyền được truyền theo thứ tự thầy định, có bài chỉ dạy cho học trò lâu năm. Học trò cũ dạy lại học trò mới dưới sự trông coi của thầy. Chính nếp truyền dạy này làm cho mỗi võ quán giữ một "phiên bản" riêng của bài quyền, khác chút ít so với nơi khác cùng tên môn phái.
Bổn phận với thầy kéo dài ngoài giờ tập: đi múa lân, phụ việc tiệm thuốc, lo giỗ tổ, lo hậu sự khi thầy mất. Người cao tuổi hay kể về những ngày giỗ thầy, môn sinh nhiều đời tụ về, mỗi người một phần việc. Nếp ấy giống ở nhiều truyền thống võ của người Việt, điều mà các bài về võ cổ truyền Việt trên những trang khác của hệ đã kể.
Võ quán xưa và câu lạc bộ võ hôm nay khác nhau ra sao
Để thấy rõ võ quán gốc Hoa xưa là một thiết chế xã hội chứ không chỉ là lớp học, bảng dưới đặt nó cạnh hình thức câu lạc bộ võ phổ biến hiện nay. Đây là so sánh khái quát, không áp cho mọi nơi.
| Khía cạnh | Võ quán gốc Hoa xưa | Câu lạc bộ võ hôm nay |
|---|---|---|
| Chỗ tập | Nhà thầy, sân hội quán, sân chùa | Nhà văn hoá, trường học, phòng tập thuê |
| Nguồn sống | Thuốc trật đả, múa lân, hỗ trợ của cộng đồng | Học phí theo tháng, tài trợ |
| Quan hệ thầy trò | Gắn bó lâu dài, có nghi thức nhập môn | Hợp đồng học, có thể đổi lớp |
| Ngôn ngữ | Tiếng Quảng, tiếng Triều Châu, tiếng Hẹ | Tiếng Việt, thuật ngữ Hán Việt |
| Bài quyền | Truyền theo thứ tự thầy định, có bài giữ kín | Giáo trình theo cấp, thi lên cấp |
| Hoạt động ngoài tập | Đội lân, giỗ tổ, việc hiếu hỉ của cộng đồng | Thi đấu, biểu diễn, giao lưu |
| Người học | Chủ yếu người cùng bang, dần mở cho người Việt | Mọi người, mọi lứa tuổi |
Nhiều võ đường gốc Hoa hiện nay ở TP.HCM mang cả hai lớp: vẫn giữ bàn thờ tổ, đội lân, giỗ tổ, nhưng tổ chức lớp học theo kiểu câu lạc bộ. Đó là cách một truyền thống sống tiếp trong điều kiện mới.
Gian thuốc trật đả: nên nhìn bằng con mắt lịch sử
Nghề trật đả, đọc theo Hán Việt là "điệt đả", nghĩa đen là té ngã và bị đánh. Ở Quảng Đông thế kỷ XIX, nhiều võ sư nổi tiếng đồng thời là thầy trật đả; nhân vật Hoàng Phi Hồng ngoài đời thật cũng là thầy thuốc trật đả có hiệu thuốc riêng. Mô hình ấy theo người Quảng sang Chợ Lớn, nên trong ký ức nhiều người Sài Gòn, hình ảnh ông thầy võ gắn liền với chai rượu thuốc xoa bóp và miếng cao dán.
Đây là một phần của lịch sử võ quán, cần được kể lại. Nhưng khi đọc về nó, bạn nên tách nó khỏi lời khuyên chữa trị. Kinh nghiệm xoa bóp dân gian không thay được chẩn đoán y khoa. Gãy xương, trật khớp, chấn thương đầu, sưng đau không giảm sau vài ngày cần được bác sĩ khám và chụp phim. Có những trường hợp bó thuốc ở nhà làm chậm điều trị, xương liền lệch hoặc da bị bỏng rộp do thuốc đắp.
Chuyên mục này có bài riêng về nghề thầy võ kiêm thầy thuốc, kể nó như một phần văn hoá và chỉ ra những chỗ người hiện đại nên thận trọng. Ở đây chỉ cần nhớ: gian thuốc là chỗ dựa kinh tế của võ quán xưa, không phải bằng chứng rằng võ có công dụng chữa bệnh.
Võ quán thay đổi qua thế kỷ XX
Suốt thế kỷ XX, cộng đồng người Hoa ở Việt Nam trải qua nhiều biến động lớn, và võ quán đổi thay theo. Một số dòng võ thu hẹp lại trong gia đình, một số tạm ngưng, một số chuyển sang hình thức câu lạc bộ thể thao. Nhiều thầy người Hoa đã sang nước khác sinh sống, đem theo cả tư liệu và học trò. Những người ở lại, và các học trò người Việt của họ, tiếp tục giữ bài quyền, đội lân và nếp giỗ tổ.
Đến nay, phần dễ thấy nhất của võ quán gốc Hoa ở TP.HCM là đội lân sư rồng: dịp Tết, dịp khai trương, dịp lễ hội ở Chợ Lớn. Phần dạy võ thì ít ồn ào hơn, nhiều lớp tập vào buổi sáng sớm hoặc buổi tối trong không gian nhỏ. Các giải múa lân, biểu diễn quyền thuật cũng là nơi các dòng võ gặp nhau.
Với người muốn tìm hiểu, điều đáng làm nhất lúc này là ghi lại lời kể của những người cao tuổi còn nhớ võ quán xưa. Mỗi người mất đi là một phần ký ức không ai kể lại được nữa. Những bản ghi âm, ảnh cũ, giấy tờ cũ có giá trị lớn hơn nhiều so với một bài viết tổng hợp trên mạng.
Nếu bạn đến thăm một võ đường gốc Hoa
Bạn có thể ghé xem đội lân tập hay tìm hiểu một võ đường gốc Hoa vì tò mò hoặc vì muốn ghi chép. Mấy nếp ứng xử dưới giúp buổi gặp suôn sẻ:
- Hỏi trước khi vào, nhất là khi lớp đang tập. Nhiều nơi có giờ tập kín, chỉ người trong môn mới vào.
- Không chạm vào đầu lân, binh khí hay đồ trên bàn thờ tổ khi chưa được mời. Với nhiều đội, đầu lân đã điểm nhãn là vật được tôn trọng.
- Xin phép trước khi chụp ảnh, quay phim, đặc biệt là bàn thờ và người lớn tuổi.
- Khi hỏi chuyện lịch sử, hỏi về người thầy đầu tiên, quê quán, năm sang Việt Nam, những tên bài quyền; tránh những câu so sánh môn này hơn môn kia.
- Nếu được kể chuyện và cho xem ảnh cũ, xin phép ghi lại và hỏi rõ có được chia sẻ ra ngoài không.
Một buổi gặp tôn trọng có thể mở ra những câu chuyện mà không cuốn sách nào chép. Ghi chép cẩn thận, ghi rõ người kể và ngày kể, là cách bạn góp phần giữ lịch sử võ quán gốc Hoa ở Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Võ quán người Hoa xưa có thu học phí không?
Có nơi thu, có nơi không, và mức thu thường không cao. Nhiều thầy sống chủ yếu nhờ gian thuốc trật đả, nhờ múa lân và sự hỗ trợ của cộng đồng. Học trò đáp lại bằng công sức, bằng việc phụ thầy và bổn phận lâu dài với môn phái.
Vì sao võ quán gốc Hoa thường có đội lân?
Vì ở quê gốc Quảng Đông, múa lân và võ đi cùng nhau: múa lân cần tấn pháp vững, sức bền và kỷ luật của người tập võ, còn đội lân đem lại danh tiếng và nguồn thu cho võ quán. Cặp đôi ấy đi theo người Quảng sang Việt Nam.
Thầy võ gốc Hoa có phải đều là thầy thuốc không?
Không phải tất cả, nhưng kiêm nghề trật đả là chuyện phổ biến. Nghề ấy dựa trên kinh nghiệm dân gian xoa bóp bong gân, bầm dập. Hôm nay, chấn thương cần được bác sĩ khám; kinh nghiệm dân gian không thay được chẩn đoán y khoa.
Người Việt có được nhận vào võ quán người Hoa không?
Lời kể trong võ giới cho thấy ban đầu nhiều nơi chủ yếu nhận người cùng bang, dần dần mở cho người Việt sống cùng khu. Đến giữa thế kỷ XX đã có nhiều người Việt học võ Hoa rồi tự mở lớp. Mỗi thầy một quan điểm, không có quy định chung.
Có còn võ quán gốc Hoa ở TP.HCM không?
Có, nhiều võ đường và đội lân gốc Hoa vẫn sinh hoạt ở các quận cũ của Chợ Lớn và nơi khác, thường theo hình thức câu lạc bộ. Trang không giới thiệu cơ sở cụ thể; bạn có thể hỏi hội quán hoặc người trong cộng đồng nếu muốn tìm hiểu.
Tư liệu về võ quán xưa có thể tìm ở đâu?
Lời kể của người cao tuổi, ảnh và giấy tờ trong gia đình các thầy, báo Hoa ngữ cũ và báo tiếng Việt cũ trong thư viện, tư liệu của hội quán. Tư liệu thường rời rạc, nên cần ghi rõ nguồn và đối chiếu nhiều phía.