Du Đại Du là một danh tướng nhà Minh ở thế kỷ XVI, nổi tiếng trong cuộc chống giặc Oa và là tác giả cuốn "Kiếm kinh" — thực chất là một sách về côn pháp. Theo lời chính ông kể lại, trên một chuyến đi về phương bắc, ông ghé chùa Thiếu Lâm, xem các nhà sư biểu diễn côn và nhận xét rằng côn pháp của chùa đã mất cái tinh tuý xưa. Ông chọn hai nhà sư trẻ theo mình về quân doanh để học, rồi để họ về truyền lại cho chùa.
Câu chuyện này ít được kể trong phim ảnh nhưng được giới nghiên cứu võ thuật rất quý. Nó đảo ngược hình dung quen thuộc rằng mọi võ nghệ đều từ Thiếu Lâm đi ra: ở đây, một vị tướng ngoài đời lại dạy côn cho nhà sư. Bài viết kể lại câu chuyện theo các nguồn thường dẫn, giải thích "Kiếm kinh" là sách gì, và vì sao chuyện này làm ta nhìn võ Thiếu Lâm khác đi.
Du Đại Du là ai
Du Đại Du là người vùng Tuyền Châu, Phúc Kiến, sống trong khoảng gần trọn thế kỷ XVI. Ông xuất thân võ quan, đọc sách nhiều, được sử sách khen là vừa có tài cầm quân vừa có học vấn. Trong thời kỳ giặc Oa hoành hành vùng ven biển, ông là một trong những tướng chủ lực ở Chiết Giang, Phúc Kiến, Quảng Đông, thường được nhắc cùng Thích Kế Quang như hai danh tướng chống Oa của triều Gia Tĩnh.
Khác nhiều võ tướng đương thời, Du Đại Du để lại sách vở. Ông có văn tập và một chuyên luận về côn pháp mang tên "Kiếm kinh". Đây là lý do tên ông xuất hiện trong lịch sử võ thuật chứ không chỉ trong lịch sử quân sự. Những gì ông viết về côn được các tướng lĩnh cùng thời đọc và dùng để huấn luyện binh lính.
Đời ông cũng có nhiều thăng trầm quan trường, bị cách chức rồi được dùng lại theo biến động triều chính. Bài này không đi vào phần đó, chỉ tập trung vào mối liên hệ giữa ông với chùa Thiếu Lâm, một chi tiết nhỏ trong đời ông nhưng lại là chi tiết lớn trong lịch sử võ Thiếu Lâm.
"Kiếm kinh" là sách gì
Tên là kiếm, nội dung là côn. Đây là điểm làm nhiều người đọc lần đầu bối rối. Theo các nhà nghiên cứu, "kiếm" trong tên sách được dùng theo nghĩa rộng chỉ võ nghệ nói chung, còn toàn bộ nội dung bàn về cách dùng côn: thế đứng, cách tiến lùi, nguyên lý cương nhu, cách đối địch.
Viết cho binh lính, không cho người tu. Sách được soạn với mục đích huấn luyện quân sự. Ngôn ngữ ngắn gọn, nặng về nguyên lý và kinh nghiệm thực chiến, không có màu sắc tôn giáo hay huyền bí.
Được Thích Kế Quang đưa vào sách binh pháp. Theo nhiều nghiên cứu, Thích Kế Quang đã chép phần lớn "Kiếm kinh" vào bộ "Kỷ hiệu tân thư" của mình, một bộ sách huấn luyện quân đội nổi tiếng đời Minh. Nhờ vậy văn bản được lưu truyền rộng.
Câu ví quen thuộc. Một câu thường được dẫn, tương truyền là lời Du Đại Du được Thích Kế Quang ghi lại, ví việc học côn như đọc Tứ thư: nắm côn rồi thì các binh khí khác như học thêm từng kinh. Ý câu ấy là côn là nền tảng của mọi binh khí dài.
Không phải sách tự học. Văn bản cổ, nhiều thuật ngữ cần thầy giải thích. Người ngày nay đọc "Kiếm kinh" để hiểu lịch sử tư tưởng võ thuật, không phải để tự tập theo; tự tập côn không có người hướng dẫn rất dễ chấn thương.
Chuyến ghé chùa và hai nhà sư Tông Kình, Phổ Tòng
Theo bản kể thường được dẫn, khoảng đầu thập niên 1560, trên đường lên phương bắc nhận nhiệm vụ, Du Đại Du ghé chùa Thiếu Lâm vì đã nghe danh côn pháp của chùa từ lâu. Các nhà sư biểu diễn cho vị tướng xem. Ông nhận xét rằng những gì họ đang tập đã sai lệch so với truyền thống, "mất chân quyết", chỉ còn là hình thức.
Ông đề nghị chùa cử người theo mình để học lại. Hai nhà sư trẻ được nêu tên là Tông Kình và Phổ Tòng. Họ theo quân doanh của Du Đại Du một thời gian, các nguồn thường nói là khoảng ba năm, học côn theo cách ông dạy. Sau đó Tông Kình trở về chùa và truyền lại cho các nhà sư khác. Du Đại Du có viết một bài văn tặng Tông Kình, và chính bài văn này là nguồn chính của câu chuyện.
Cần lưu ý đây là lời kể của một phía, phía Du Đại Du. Phía chùa không để lại văn bản nào cùng thời phản hồi hay xác nhận. Một vị tướng có học, viết về việc mình dạy lại cho chùa nổi tiếng nhất về côn, dĩ nhiên có lý do để kể theo hướng đề cao mình. Giới nghiên cứu ghi nhận điều này nhưng nhìn chung vẫn coi sự kiện là đáng tin ở phần cốt lõi.
Ba nhân vật đời Minh gắn với côn Thiếu Lâm
Du Đại Du không phải người duy nhất đời Minh để lại ghi chép về côn Thiếu Lâm. Bảng dưới đặt ông cạnh hai nhân vật khác thường được nhắc, để bạn thấy mỗi người đứng ở vị trí nào.
| Nhân vật | Vị trí | Liên hệ với côn Thiếu Lâm |
|---|---|---|
| Du Đại Du | Danh tướng chống Oa, tác giả "Kiếm kinh" | Ghé chùa, chê côn pháp sai lệch, dạy lại cho hai nhà sư |
| Thích Kế Quang | Danh tướng, tác giả "Kỷ hiệu tân thư" | Chép "Kiếm kinh" vào sách của mình; có nhắc côn Thiếu Lâm trong danh sách các phái nổi tiếng |
| Trình Tông Du | Người ngoài đời, học côn nhiều năm ở chùa | Viết sách chuyên khảo về côn Thiếu Lâm vào cuối đời Minh |
Ba nguồn này đến từ ba góc khác nhau: một vị tướng đánh giá từ ngoài, một nhà binh pháp tổng hợp, một người học trò ngồi trong chùa. Chính vì chúng không cùng một phía mà khi đặt cạnh nhau, chúng cho bức tranh đáng tin về địa vị của côn Thiếu Lâm ở thế kỷ XVI.
Vì sao tướng lĩnh đời Minh coi trọng cây côn
Để hiểu vì sao một vị tướng lại bận tâm tới côn pháp của một ngôi chùa, cần biết côn có chỗ đứng thế nào trong tư duy quân sự đời Minh. Binh lính thời ấy dùng nhiều loại binh khí dài: thương, giáo, đinh ba, lang tiển. Theo cách nhìn của Du Đại Du và những người cùng quan điểm, côn là binh khí cơ bản nhất trong nhóm ấy, vì nó buộc người học nắm vững cách giữ khoảng cách, chuyển trọng tâm và phối hợp hai tay mà không dựa vào mũi nhọn hay lưỡi sắc.
Một người lính học côn kỹ thì chuyển sang thương hay các binh khí dài khác sẽ nhanh hơn. Đó là logic đằng sau câu ví côn như Tứ thư. Trong huấn luyện quân đội, nơi cần đào tạo hàng nghìn người trong thời gian ngắn, một binh khí nền tảng như vậy rất có giá trị. Nó cũng rẻ, dễ trang bị đồng loạt, dễ thay khi gãy.
Nhìn từ góc đó, chuyến ghé chùa của Du Đại Du không phải chuyến tham quan của một người hiếu kỳ. Ông là người làm nghề, muốn xem một trung tâm côn pháp có tiếng đang giữ gì, và khi thấy chỗ sai thì sửa. Thái độ nghiêm khắc ấy cũng là cách một người thợ giỏi đối xử với nghề của mình, bất kể nghề ấy đang được giữ ở đâu.
Võ nghệ đi hai chiều giữa quân đội và nhà chùa
Hình dung phổ biến trong phim và truyện là võ nghệ sinh ra trong chùa rồi lan ra đời. Chuyện Du Đại Du cho thấy dòng chảy ngược lại cũng có: kỹ thuật được rèn trong quân đội, trên chiến trường, được mang vào chùa. Các nhà nghiên cứu như Meir Shahar coi đây là bằng chứng rằng võ Thiếu Lâm đời Minh không phát triển tách biệt, mà luôn trao đổi với giới võ quan, võ sư và binh lính bên ngoài.
Nhìn như vậy, câu hỏi "võ Thiếu Lâm có phải mẹ của mọi môn võ Trung Hoa" mất đi tính hiển nhiên. Thiếu Lâm là một trung tâm lớn, có danh tiếng và có tăng chúng đông, nhưng cũng là nơi tiếp nhận. Rất có thể nhiều thứ về sau mang tên Thiếu Lâm đã đi vào chùa từ bên ngoài ở những thời điểm khác nhau.
Điều này không làm giảm vai trò của chùa. Một nơi biết tiếp nhận, giữ gìn và truyền tiếp suốt nhiều thế kỷ là một nơi có sức sống. Nó chỉ nhắc ta rằng lịch sử võ thuật phức tạp hơn sơ đồ "một gốc nhiều nhánh" thường thấy.
Ở Việt Nam, nhiều môn phái gốc Hoa hay võ cổ truyền cũng kể gốc tích theo sơ đồ một ông tổ, một ngôi chùa, một bí truyền. Chuyện Du Đại Du gợi ý một cách nghĩ khác: mỗi môn có thể là kết quả của nhiều lần gặp gỡ, học hỏi và chỉnh sửa giữa những con người cụ thể, và điều đó không làm môn phái kém giá trị đi chút nào.
Bài học cho người đọc hôm nay
Với người tập võ, chuyện Du Đại Du có một bài học đơn giản: danh tiếng của một nơi không bảo đảm chất lượng của mọi thứ được dạy ở đó vào mọi thời điểm. Ngay cả ở thời côn Thiếu Lâm nổi danh nhất, một người có chuyên môn vẫn thấy kỹ thuật đã sai lệch. Khi chọn nơi học, hãy nhìn vào người dạy và cách dạy hơn là tên gọi.
Với người đọc sử, câu chuyện là ví dụ tốt về cách đánh giá nguồn. Ta có một văn bản do người trong cuộc viết, có lý do để tự đề cao, nhưng được các nguồn khác cùng thời gián tiếp củng cố. Cách xử lý hợp lý là chấp nhận phần cốt lõi, giữ khoảng cách với các chi tiết đánh giá chủ quan.
Với người yêu văn hoá Thiếu Lâm, đây là một chương đáng kể cho bạn bè nghe: không có cảnh đấu võ gay cấn, chỉ có một vị tướng già ghé chùa, xem các nhà sư múa côn, lắc đầu và đưa hai người trẻ về dạy lại. Lịch sử thật đôi khi kể bằng những cảnh lặng lẽ như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Du Đại Du có phải người sáng lập côn Thiếu Lâm không?
Không. Côn Thiếu Lâm đã có tiếng trước khi ông ghé chùa, và chính vì nghe danh mà ông mới tới. Theo lời ông kể, ông chỉ dạy lại cho hai nhà sư khi thấy côn pháp của chùa lúc ấy đã sai lệch so với truyền thống.
Vì sao sách về côn lại tên là Kiếm kinh?
Theo các nhà nghiên cứu, chữ "kiếm" trong tên sách được dùng theo nghĩa rộng chỉ võ nghệ, còn nội dung bàn hoàn toàn về côn. Đây là một cách đặt tên của thời ấy, dễ gây nhầm lẫn cho người đọc ngày nay.
Câu chuyện Du Đại Du dạy côn cho nhà sư lấy từ đâu?
Nguồn chính là bài văn Du Đại Du viết tặng nhà sư Tông Kình, nằm trong văn tập của ông. Phía chùa không để lại văn bản cùng thời xác nhận, nên đây là lời kể của một phía nhưng được giới nghiên cứu coi là đáng tin ở phần cốt lõi.
Thích Kế Quang và Du Đại Du có quan hệ gì?
Hai ông là hai danh tướng cùng thời trong cuộc chống giặc Oa và thường được nhắc cùng nhau. Theo nhiều nghiên cứu, Thích Kế Quang đã chép phần lớn Kiếm kinh của Du Đại Du vào bộ Kỷ hiệu tân thư để huấn luyện binh lính.
Có nên tập côn theo Kiếm kinh không?
Không nên tự tập theo văn bản cổ. Kiếm kinh dùng nhiều thuật ngữ cần thầy giải thích, và côn là binh khí dễ gây chấn thương cho người tập lẫn người xung quanh. Nếu muốn học côn, bạn nên tìm thầy có chuyên môn và tập trong môi trường an toàn.
Chuyện này nói gì về nguồn gốc võ Thiếu Lâm?
Nó cho thấy võ nghệ đời Minh trao đổi hai chiều giữa quân đội và nhà chùa. Thiếu Lâm vừa là nơi giữ và truyền võ nghệ, vừa là nơi tiếp nhận kỹ thuật từ bên ngoài, chứ không phải nguồn duy nhất sinh ra mọi môn võ.