La Hán quyền là tên chung cho nhiều bài quyền của võ Thiếu Lâm và các hệ võ khác, lấy cảm hứng từ hình tượng các vị La Hán trong Phật giáo. Tương truyền các thế trong bài mô phỏng tư thế của mười tám vị La Hán, nhưng không có tư liệu cổ xác nhận điều này. Bản thân nhóm "mười tám vị La Hán" cũng là kết quả của một quá trình: kinh điển sớm nói về mười sáu vị, hai vị nữa được thêm vào trong nghệ thuật Trung Hoa về sau.
Bài viết đi theo hai mạch: hình tượng thập bát La Hán đến từ đâu và hiện diện thế nào trong chùa Trung Hoa, chùa Việt; rồi La Hán bước vào võ thuật, truyện chưởng và phim ảnh ra sao. Phần ý nghĩa giáo lý của quả vị A-la-hán, bạn nên tìm hiểu qua chư tăng hoặc sách Phật học.
La Hán là ai trong văn hoá Phật giáo
La Hán là cách gọi tắt của A-la-hán, phiên âm từ tiếng Phạn arhat. Trong truyền thống Phật giáo, chữ này chỉ người tu hành đã đạt quả vị giải thoát theo con đường được giảng dạy trong kinh điển sớm. Các trường phái Phật giáo có cách hiểu khác nhau về địa vị của A-la-hán; bài viết không đi vào phần giáo lý ấy.
Ở Trung Hoa, La Hán trở thành một đề tài lớn của hội hoạ và điêu khắc. Khác với tượng Phật và Bồ-tát thường trang nghiêm, tượng La Hán được tạc rất đời thường: người già, người gầy, người cười, người gãi tai, người ôm gối. Các nghệ nhân dùng hình tượng La Hán để thể hiện sự đa dạng của con người, và đây là lý do các bộ tượng La Hán thường được coi là những tác phẩm sống động nhất trong chùa.
Hình tượng này cũng gần gũi với người bình dân hơn. La Hán không ở cõi xa xôi mà như những người tu hành có thật, mang dáng vẻ của người quanh ta. Sự gần gũi ấy giải thích một phần vì sao La Hán đi vào văn hoá đại chúng, từ tục ngữ đến võ thuật, dễ hơn các hình tượng tôn giáo khác.
Từ mười sáu đến mười tám vị La Hán
Con số La Hán trong nghệ thuật Trung Hoa thay đổi qua thời gian. Bảng dưới tóm các mốc thường được nhắc trong sách phổ thông về mỹ thuật Phật giáo; chi tiết từng vị có thể khác nhau giữa các nguồn.
| Giai đoạn | Số vị | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đời Đường | Mười sáu | Huyền Trang dịch "Pháp Trụ Ký", nêu danh sách mười sáu vị La Hán ở lại thế gian giữ gìn Phật pháp |
| Cuối Đường – Ngũ Đại | Mười sáu | Tranh La Hán phát triển mạnh; danh hoạ Quán Hưu nổi tiếng với tranh mười sáu La Hán |
| Khoảng Ngũ Đại – Tống | Mười tám | Hai vị được thêm vào trong hội hoạ, điêu khắc; danh tính hai vị thêm khác nhau tuỳ nguồn |
| Các đời sau | Mười tám | Hai vị Hàng Long và Phục Hổ được nhiều nơi chấp nhận là hai vị thêm vào |
| Song song | Năm trăm | Nhóm "ngũ bách La Hán" trong một số chùa lớn, một truyền thống khác |
Điều đáng nhớ là con số mười tám không xuất phát từ kinh điển mà từ nghệ thuật. Nó trở thành chuẩn mực vì được lặp lại trong tranh, tượng, chùa chiền qua nhiều thế kỷ. Đây cũng là con số được võ thuật mượn dùng.
Tượng La Hán trong chùa Việt
Ở Việt Nam, nhiều chùa có bộ tượng La Hán, thường đặt ở hai bên hành lang hoặc nhà Tổ, với số lượng mười sáu, mười tám hoặc nhiều hơn tuỳ chùa. Bộ tượng các vị La Hán ở chùa Tây Phương, thuộc Hà Nội ngày nay, thường được giới mỹ thuật nhắc như một trong những bộ tượng gỗ đẹp của điêu khắc Việt thế kỷ XVIII, với những khuôn mặt, dáng ngồi rất riêng.
Khác với cách tạc nhiều khi phóng khoáng, hài hước ở Trung Hoa, tượng La Hán ở nhiều chùa Việt mang vẻ suy tư, khắc khổ, thể hiện hình ảnh người tu hành vượt qua khổ đau. Mỗi bộ tượng là một tư liệu về con mắt nghệ nhân đương thời. Khi đi chùa, bạn có thể dành thời gian đi chậm dọc hành lang La Hán, quan sát nếp áo, đôi tay, tư thế ngồi; đó là một cách thưởng lãm mỹ thuật cổ đầy thú vị.
Nếu gia đình bạn muốn thỉnh tượng La Hán nhỏ về bày trong nhà, nên tìm hiểu chất liệu, cách tạc và hỏi ý kiến nhà chùa về cách bài trí cho trang nghiêm. Bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy, và nên chọn tượng có nguồn gốc rõ ràng, tránh những nơi gắn tượng với lời hứa may mắn hay tài lộc.
La Hán bước vào võ thuật như thế nào
Mượn hình tượng. Các vị La Hán trong tranh tượng có nhiều tư thế mạnh mẽ, như ngồi vững, giơ tay hàng rồng, cưỡi hổ. Võ thuật Trung Hoa vốn quen đặt tên theo hình ảnh: hổ, hạc, rắn, khỉ. La Hán là một nguồn hình ảnh tự nhiên, đặc biệt với những môn gắn với nhà chùa.
Tương truyền mười tám thế. Nhiều môn phái kể rằng bài La Hán của mình có mười tám thế mô phỏng mười tám vị. Không có tư liệu cổ xác nhận, và các bài La Hán quyền hiện nay có độ dài, số thế rất khác nhau. Con số mười tám nên hiểu như con số mượn từ truyền thống nghệ thuật.
Tên chung, không phải một bài. Võ Thiếu Lâm Tung Sơn có bài La Hán quyền; nhiều môn phái ở Quảng Đông, Phúc Kiến, Đài Loan và cộng đồng người Hoa hải ngoại cũng có bài cùng tên. Chúng không nhất thiết có quan hệ trực tiếp.
Gắn với truyền thuyết Đạt Ma. Có truyện kể Đạt Ma dạy mười tám thế La Hán thủ để giúp nhà sư khoẻ mạnh. Giới nghiên cứu coi đây là truyền thuyết hình thành muộn. Phần khí công gắn tên La Hán được bàn ở chuyên mục khí công của trang.
La Hán trận: từ truyện chưởng đến màn biểu diễn
La Hán trận, một đội hình nhiều nhà sư cùng di chuyển, vây đánh kẻ đột nhập, là hình ảnh quen thuộc trong truyện chưởng và phim võ hiệp. Trong truyện, đó thường là cửa ải cuối cùng bảo vệ chùa, mỗi nhà sư đứng một vị trí, phối hợp như một khối. Hình ảnh này rất điện ảnh và được khán giả Việt quen qua nhiều phim Hồng Kông lồng tiếng.
Không có tư liệu lịch sử nào mô tả một đội hình chiến đấu tên La Hán trận được chùa Thiếu Lâm sử dụng thật. Tăng binh đời Đường, đời Minh được kể là chiến đấu theo nhóm, nhưng các ghi chép không đề cập đội hình mang tên này. La Hán trận nên được coi là sáng tạo văn chương, có thể lấy cảm hứng từ các trận pháp quân sự cổ và từ hình tượng mười tám La Hán xếp hàng trong điện chùa.
Ngày nay, các đoàn biểu diễn võ thuật đôi khi dựng màn "La Hán trận" trên sân khấu: nhiều người cùng diễn một bài theo đội hình. Đó là biểu diễn nghệ thuật, đẹp mắt và có giá trị văn hoá, nhưng không phải tái hiện một sự kiện lịch sử. Hiểu như vậy giúp bạn thưởng thức cả truyện, phim lẫn sân khấu mà không nhầm chúng với sử.
Ngắm một bộ tượng La Hán khi đi chùa: vài bước gợi ý
Nếu bạn muốn thưởng lãm tượng La Hán như một tác phẩm mỹ thuật, có thể đi theo trình tự sau. Đây là gợi ý quan sát, không phải nghi lễ:
- Trước khi vào, hỏi người trông coi chùa xem khu tượng có được phép chụp ảnh không, và giữ trang phục, giọng nói phù hợp nơi thờ tự.
- Đứng xa nhìn toàn bộ dãy tượng để thấy cách bố trí: tượng xếp đối xứng hai bên hay thành hàng, có theo thứ tự nào không.
- Đi chậm dọc dãy, mỗi tượng dừng một lúc, để ý tư thế ngồi, đôi tay, vật cầm theo như bát, quạt, gậy, và con vật đi kèm nếu có.
- Quan sát chất liệu và dấu vết thời gian: gỗ, đất nung, đồng, lớp sơn son thếp vàng, chỗ sơn bong, chỗ đã tu bổ.
- Không chạm tay vào tượng, không đặt đồ lên bệ, không leo trèo để chụp ảnh gần.
- Nếu muốn biết tên từng vị và sự tích, hỏi nhà chùa hoặc tìm sách giới thiệu di tích, vì cách gọi tên có thể khác nhau giữa các nơi.
Đi như vậy, một dãy tượng tưởng giống nhau sẽ hiện ra thành mười tám con người khác hẳn nhau. Đó cũng là lúc bạn hiểu vì sao các nghệ nhân xưa chọn La Hán để gửi gắm tay nghề.
Hàng Long, Phục Hổ và những hình tượng hay bị đọc nhầm
Hai vị La Hán được nhiều người biết nhất có lẽ là Hàng Long (hàng phục rồng) và Phục Hổ (thuần phục hổ). Trong nghệ thuật, Hàng Long thường được tạc cùng con rồng hoặc chiếc bát, Phục Hổ ngồi cạnh con hổ hiền lành. Ý nghĩa thường được giải thích là sự điềm tĩnh, từ bi chế ngự được sức mạnh hoang dã.
Võ thuật và văn hoá đại chúng đôi khi đọc ngược ý nghĩa ấy: biến Hàng Long, Phục Hổ thành biểu tượng của sức mạnh chiến đấu, của việc đánh bại kẻ mạnh. Tên "Hàng long phục hổ" xuất hiện trong tên chiêu thức, tên phim, tên bài. Cách đọc này là lựa chọn sáng tạo của võ thuật và điện ảnh, khác với cách hiểu trong nghệ thuật Phật giáo.
Khi ngắm tượng La Hán trong chùa, bạn có thể để ý điều này: nhiều vị mang dáng vẻ rất bình thường, đang ngồi nghỉ, đang đọc kinh, đang mỉm cười. Đó là hình ảnh của sự an tĩnh, không phải của võ công. Việc võ thuật mượn tên La Hán là một hiện tượng văn hoá thú vị, nhưng không nên để nó che mất ý nghĩa ban đầu của hình tượng.
Câu hỏi thường gặp
Có mười sáu hay mười tám vị La Hán?
Kinh điển được Huyền Trang dịch đời Đường nêu mười sáu vị. Con số mười tám xuất hiện trong hội hoạ và điêu khắc Trung Hoa khoảng từ Ngũ Đại, Tống trở đi, khi hai vị được thêm vào. Danh tính hai vị thêm khác nhau tuỳ nguồn, phổ biến là Hàng Long và Phục Hổ.
La Hán quyền có phải do mười tám vị La Hán sáng tạo không?
Không. Đây là tên gọi mượn hình tượng La Hán. Truyền thuyết nói bài quyền có mười tám thế mô phỏng mười tám vị, nhưng không có tư liệu cổ xác nhận, và các bài La Hán quyền hiện nay có số thế rất khác nhau.
La Hán trận có thật trong lịch sử chùa Thiếu Lâm không?
Không có tư liệu lịch sử nào mô tả đội hình chiến đấu tên La Hán trận ở chùa Thiếu Lâm. Hình ảnh này chủ yếu đến từ truyện chưởng và phim võ hiệp, về sau được dựng thành màn biểu diễn trên sân khấu.
Chùa nào ở Việt Nam có tượng La Hán đẹp?
Bộ tượng các vị La Hán ở chùa Tây Phương thuộc Hà Nội ngày nay thường được giới mỹ thuật nhắc tới như những tượng gỗ đẹp thế kỷ XVIII. Nhiều chùa khác trên cả nước cũng có bộ tượng La Hán đáng chiêm ngưỡng ở hành lang hoặc nhà Tổ.
Có nên bày tượng La Hán trong nhà không?
Nhiều gia đình bày tượng La Hán như một vật phẩm mỹ thuật và tôn giáo. Bạn nên chọn tượng có nguồn gốc rõ ràng, bày ở nơi trang nghiêm và hỏi ý kiến nhà chùa nếu muốn thờ. Tránh những lời quảng cáo gắn tượng với may mắn hay tài lộc.
La Hán quyền ở Việt Nam có giống ở chùa Thiếu Lâm không?
Không nhất thiết. La Hán quyền là tên chung xuất hiện ở nhiều môn phái, và bài cùng tên ở các nơi có thể không có quan hệ trực tiếp. Muốn biết gốc tích bài mình tập, bạn nên hỏi thầy về dòng truyền.