Kiến trúc chùa Thiếu Lâm là kiểu chùa phương Bắc Trung Hoa điển hình: các điện xếp nối tiếp trên một trục dọc bắc – nam, ngăn nhau bằng các sân trong, nền dâng dần theo sườn núi; mái lợp ngói xám nặng, dưới mái là hệ đấu củng bằng gỗ, tường gạch dày, cột sơn đỏ. Những đặc điểm ấy vừa đến từ quy chuẩn kiến trúc chung của Trung Hoa, vừa là lời đáp cho khí hậu lạnh, khô, nhiều gió của vùng Hoa Bắc.
Người Việt đi chùa quen với mái cong vút, ngói đỏ, vì kèo gỗ chạm, sân rộng có hồ sen; bước vào Thiếu Lâm sẽ thấy một vẻ khác: trầm hơn, khép kín hơn, đều đặn hơn. Bài này giải thích từng thành phần kiến trúc ở mức phổ thông, để bạn biết nhìn vào đâu, rồi đặt cạnh chùa Việt ở vài điểm chính, kể cả cách bày tượng và vật liệu.
Trục dọc và sân trong: cách tổ chức không gian
Kiến trúc truyền thống phương Bắc Trung Hoa, từ cung điện đến nhà dân, đều tổ chức quanh sân trong: các dãy nhà quây lấy một khoảng sân, cửa chính quay vào sân. Nhiều lớp sân nối nhau trên một trục tạo thành một quần thể. Chùa Thiếu Lâm cũng theo lối ấy: mỗi điện trên trục chính có sân phía trước, hai bên sân là nhà phụ hoặc hành lang.
Trục chùa chạy theo hướng bắc – nam, cổng ở phía nam, điện quan trọng ở phía sau. Hướng nam là hướng được ưa chuộng trong kiến trúc Trung Hoa vì đón nắng mùa đông và tránh gió bấc lạnh. Ở Thiếu Lâm, sườn núi Thiếu Thất phía sau tạo thêm một lớp che chắn.
Càng đi sâu, nền càng cao, sân càng nhỏ, không khí càng riêng tư. Đây là cách kiến trúc dẫn dắt tâm lý người đi: từ khu công cộng đông người ở cổng, qua các điện thờ chính, tới khu tĩnh của phương trượng và điện sau cùng. Bạn có thể thấy cùng nguyên tắc ấy ở Tử Cấm Thành Bắc Kinh, chỉ khác quy mô và màu sắc.
Mái, ngói và màu sắc
Mái nặng, độ cong vừa phải. Mái chùa phương Bắc thường lợp ngói ống và ngói bản dày, đặt trên lớp đất, vữa giữ ấm, nên rất nặng. Đường cong mái có nhưng không vút cao như mái chùa miền nam Trung Hoa hay đầu đao chùa Việt. Mái nặng và dày giúp giữ nhiệt mùa đông, chống gió.
Ngói xám thay vì ngói vàng. Ngói lưu ly vàng dành cho cung điện hoàng gia; chùa thường lợp ngói xám. Một số chùa được hoàng gia bảo trợ đặc biệt có thể dùng ngói màu ở vài công trình, nhưng sắc chủ đạo ở Thiếu Lâm là xám. Nhìn từ trên núi xuống, cả quần thể như một mảng xám trầm giữa rừng.
Tường đỏ, cột son. Tường bao và tường các điện quét màu đỏ thẫm, cột gỗ sơn son. Màu đỏ trong văn hoá Trung Hoa mang ý trang trọng, may mắn, và cũng là lớp bảo vệ bề mặt gỗ, gạch.
Họa tiết dưới mái. Phần dầm, xà, đấu củng dưới mái thường sơn họa tiết xanh lục, xanh lam, có vân vàng. Ở các điện dựng lại, màu còn tươi; ở các công trình cũ như Thiên Phật điện, màu đã trầm và bong, nhưng cho thấy lớp sơn gốc.
Đấu củng: "chữ ký" của kiến trúc gỗ Trung Hoa
Đấu củng là cụm cấu kiện gỗ đặt trên đầu cột, gồm những khối vuông nhỏ (đấu) và những thanh cong (củng) xếp chồng, đan vào nhau, đỡ phần mái vươn ra xa khỏi tường. Hệ này giúp mái vươn rộng che mưa cho tường và hiên, đồng thời phân tán lực xuống cột. Nhờ lắp ghép bằng mộng chứ không đóng đinh, cả khung nhà có độ mềm nhất định, chịu rung lắc khá tốt.
Qua các thời, đấu củng thay đổi rõ rệt. Thời Đường – Tống, cụm đấu củng to, thưa, chịu lực thật. Từ thời Minh – Thanh, kết cấu chịu lực dần chuyển sang dầm xà, đấu củng nhỏ đi, dày lên, nhiều phần mang tính trang trí. Vì thế, nhìn đấu củng là một cách đoán sơ bộ niên đại công trình. Ở vùng Thiếu Lâm, đại điện Sơ Tổ am thời Tống và các điện dựng lại thời gần đây cho bạn hai mẫu đối chiếu rõ.
Khi đứng dưới hiên một điện, hãy ngửa nhìn lên đầu cột: cụm gỗ xếp chồng nhiều lớp ấy chính là đấu củng. Đếm số lớp, xem độ to nhỏ, so với điện khác trong cùng chùa, bạn sẽ bắt đầu "đọc" được kiến trúc thay vì chỉ ngắm.
Đặt cạnh chùa Việt truyền thống: vài khác biệt chính
Bảng dưới so sánh ở mức khái quát giữa chùa phương Bắc Trung Hoa kiểu Thiếu Lâm và chùa làng miền Bắc Việt Nam. Mỗi bên đều có rất nhiều biến thể; đây chỉ là xu hướng chung.
| Khía cạnh | Chùa phương Bắc Trung Hoa (như Thiếu Lâm) | Chùa làng miền Bắc Việt Nam |
|---|---|---|
| Bố cục | Nhiều điện nối tiếp trên trục dọc, ngăn bởi sân trong | Thường là các mặt bằng chữ Đinh, chữ Công, nội công ngoại quốc, các khối nhà nối nhau |
| Mái | Ngói xám dày, nặng, cong vừa phải | Ngói đỏ (ngói ta, ngói mũi hài), đầu đao cong vút |
| Kết cấu đỡ mái | Hệ đấu củng trên đầu cột | Vì kèo kiểu chồng rường, giá chiêng, kẻ, bẩy; ít dùng đấu củng nhiều tầng |
| Tường | Tường gạch dày, kín, giữ ấm | Thoáng hơn, nhiều cửa bức bàn, hiên rộng thông gió |
| Màu | Tường đỏ thẫm, cột son, dầm sơn xanh lục – lam | Gỗ để mộc hoặc sơn son thếp vàng ở khu thờ, ngói đỏ, tường vôi |
| Khí hậu chi phối | Lạnh, khô, gió, có tuyết | Nóng ẩm, mưa nhiều |
Sự khác biệt không nói bên nào "đẹp hơn" hay "chuẩn hơn". Cả hai đều cùng tiếp nhận Phật giáo Đại thừa, cùng ảnh hưởng từ kiến trúc gỗ Đông Á, nhưng được điều chỉnh theo khí hậu, vật liệu và thẩm mỹ của từng vùng. Để hiểu kỹ kiến trúc chùa Việt, bạn có thể xem thêm trên trang Đạo Pháp.
Cách bày tượng trong các điện: một trật tự quen thuộc
Kiến trúc chùa không chỉ là mái và cột mà còn là cách sắp đặt tượng thờ trong không gian. Chùa Thiếu Lâm theo trật tự phổ biến của chùa Hán truyền: cổng hoặc điện đầu thờ Di Lặc, mặt quay ra ngoài đón khách, sau lưng là Vi Đà hộ pháp quay mặt vào trong; tiếp đó là Thiên Vương điện với bốn vị Thiên vương canh bốn phương; rồi mới tới điện chính thờ Phật.
Trong điện chính, tượng Phật đặt trên bệ cao ở giữa, hai bên hoặc dọc tường có thể là các vị Bồ Tát, La Hán. Điểm riêng của Thiếu Lâm là sự hiện diện của Đạt Ma và Khẩn Na La trong không gian thờ, nhấn mạnh truyền thống Thiền và truyền thống hộ pháp của chùa.
Người Việt quen bố cục chùa làng với nhiều lớp tượng xếp bậc trong tam bảo, có cả ban thờ Đức Ông, Thánh Tăng, nhà Tổ, có nơi thờ Mẫu. Khi so sánh, bạn sẽ thấy chùa phương Bắc tách các nhóm tượng vào từng điện riêng theo trục, còn chùa làng Việt thường gom nhiều lớp tượng vào một khối điện. Đây cũng là khác biệt về tổ chức không gian, không phải về giá trị.
Gỗ, gạch và đá: vật liệu của một ngôi chùa phương Bắc
Khung chịu lực của các điện là gỗ: cột, xà, đấu củng, vì mái. Vùng Hoa Bắc xưa có rừng, nhưng gỗ lớn ngày càng hiếm qua các thời, nên các lần tu sửa thời Minh – Thanh thường phải dùng gỗ nhỏ hơn, ghép nhiều hơn. Gỗ dễ cháy, và lịch sử Thiếu Lâm cho thấy rõ rủi ro đó qua trận cháy năm 1928.
Gạch được dùng cho tường bao, tường hồi, nền và các tháp. Gạch nung xám là vật liệu chủ đạo của kiến trúc phương Bắc; tường gạch dày vừa chống lạnh vừa chống cháy lan. Tháp Lâm và tháp chùa Tung Nhạc cho thấy gạch có thể bền hơn gỗ hàng nghìn năm.
Đá dùng cho chân tảng, bậc cấp, lan can, bia và một số cột như ở Sơ Tổ am. Đá là nơi người thợ để lại nhiều chạm khắc nhất vì bền. Nhìn ba loại vật liệu, bạn có thể đoán phần nào của chùa sống lâu nhất: thường là đá và gạch, còn gỗ là phần được thay đi thay lại nhiều nhất.
Vì sao khí hậu quyết định nhiều thứ đến vậy
Đăng Phong có mùa đông lạnh, nhiệt độ ban đêm thường dưới không độ, gió bấc mạnh, có tuyết. Một ngôi chùa phải giữ ấm cho người tu hành và che chở tượng thờ, kinh sách suốt nhiều tháng giá rét. Tường gạch dày, mái nặng có lớp đất giữ nhiệt, cửa sổ nhỏ, sân trong kín gió đều là những lời đáp thực tế cho bài toán ấy.
Ngược lại, ở đồng bằng Bắc Bộ Việt Nam, kẻ thù chính của công trình gỗ là ẩm, nóng, mối mọt và mưa lớn. Chùa Việt vì thế cần thoáng gió, hiên rộng để che mưa hắt, nền tôn cao chống ẩm, và gỗ tốt chống mối. Hai lối giải quyết khác nhau tạo nên hai vẻ đẹp khác nhau.
Hiểu điều này, bạn sẽ không ngạc nhiên khi thấy Thiếu Lâm "nặng nề" hơn chùa quê mình. Đó không phải thiếu tinh tế mà là thích nghi. Thời tiết càng khắc nghiệt, kiến trúc càng phải chắc chắn và khép kín.
Lớp mới và lớp cũ: đọc dấu vết tu bổ
Như đã nói ở các bài khác trên trang, nhiều điện chính của Thiếu Lâm được dựng lại sau trận cháy năm 1928. Người dựng lại đã theo kiểu thức truyền thống, nên tổng thể hài hoà; nhưng nhìn gần, bạn có thể phân biệt mới – cũ qua màu sơn, độ đều của ngói, độ sắc của cạnh gạch, và kiểu đấu củng.
Ở các công trình cũ hơn như Thiên Phật điện, đại điện Sơ Tổ am, hay ở tháp gạch và bia đá, dấu thời gian hiện rõ: gỗ sẫm, sơn bong, đá mòn. Những dấu vết ấy là thông tin quý, nên các nguyên tắc bảo tồn hiện đại thường chủ trương giữ lại chứ không sơn mới che đi.
Đọc kiến trúc theo lớp như vậy giúp bạn tránh hai sai lầm: coi mọi thứ trong chùa đều nghìn năm tuổi, hoặc coi tất cả là "đồ mới xây cho du lịch". Sự thật nằm ở giữa, và chính sự đan xen ấy là câu chuyện của một ngôi chùa đã sống qua mười lăm thế kỷ thịnh suy.
Câu hỏi thường gặp
Đấu củng là gì?
Đấu củng là cụm cấu kiện gỗ gồm những khối vuông nhỏ và thanh cong xếp chồng trên đầu cột, đỡ phần mái vươn ra và phân tán lực xuống cột. Đây là đặc trưng nổi bật của kiến trúc gỗ Trung Hoa và một số nước Đông Á chịu ảnh hưởng.
Vì sao chùa Thiếu Lâm lợp ngói xám chứ không phải ngói vàng?
Ngói lưu ly vàng theo truyền thống dành cho cung điện hoàng gia. Chùa chiền thường dùng ngói xám, chỉ một số công trình được hoàng gia bảo trợ đặc biệt mới dùng ngói màu. Ngói xám cũng tạo vẻ trầm, hợp với không gian tu hành.
Chùa Việt có học kiến trúc từ chùa Trung Hoa không?
Kiến trúc chùa Việt có tiếp nhận nhiều yếu tố từ kiến trúc Phật giáo Đông Á, trong đó có Trung Hoa, nhưng phát triển theo đường riêng: mặt bằng, vì kèo, mái, vật liệu đều mang đặc trưng Việt. Không nên quy chụp chùa Việt là bản sao của chùa nước khác.
Có cách nào nhận ra điện cũ và điện mới trong chùa Thiếu Lâm?
Có vài dấu hiệu: điện mới thường có sơn tươi, ngói đều màu, cạnh gạch sắc, đấu củng nhỏ và dày; điện cũ có gỗ sẫm, sơn bong, đá mòn. Bảng giới thiệu tại chỗ thường ghi niên đại, nên đối chiếu để kiểm tra.
Vì sao các điện xếp trên một trục thẳng?
Bố cục trục dọc với các sân trong là nguyên tắc chung của kiến trúc truyền thống phương Bắc Trung Hoa, dùng cho cả cung điện, chùa và nhà ở. Nó tạo trật tự, dẫn người đi từ ngoài vào trong, từ công cộng tới riêng tư.
Kiến trúc Thiếu Lâm có theo phong thủy không?
Việc chọn hướng nam, tựa núi, có nước là những nguyên tắc chọn đất phổ biến trong kiến trúc truyền thống Trung Hoa, về sau thường được giải thích bằng ngôn ngữ phong thủy. Về mặt thực tế, chúng giúp đón nắng mùa đông, tránh gió lạnh và có nguồn nước.