Muốn tra gốc tích một dòng võ mang tên Thiếu Lâm ở Việt Nam, bạn nên đi ngược từng đời thầy bắt đầu từ người thầy gần nhất, ghi lại tên, quê quán, nơi học, thời gian; rồi đối chiếu với tên bài quyền, ảnh cũ, sách in và lời kể của các dòng cùng môn ở nơi khác. Mỗi bước cho thêm một điểm tựa. Hầu hết các dòng võ sẽ nối được vài ba đời một cách khá chắc, và sau đó là vùng mờ của truyền thuyết. Điều đó bình thường.
Bài này dành cho người tập võ muốn hiểu dòng của mình, người viết nội dung văn hoá, và người tò mò khi đọc những lời giới thiệu như "chân truyền đời thứ ba mươi mấy của Thiếu Lâm". Bài không đánh giá dòng võ nào, không nêu tên võ sư hay võ đường cụ thể; chỉ đưa ra phương pháp và những dấu hiệu nên lưu ý.
Vì sao phả hệ võ thuật hay mờ ở những đời đầu
Phả hệ võ thuật giống gia phả dòng họ: càng về gần càng rõ, càng lên xa càng mờ. Những đời gần có người còn sống, có ảnh, có giấy tờ. Những đời xa chỉ còn lại cái tên, có khi chỉ là một biệt hiệu, và câu chuyện về họ đã qua nhiều lần kể lại. Đến đời tổ khai môn thì thường đã chạm vào truyền thuyết.
Thêm vào đó, nhiều môn phái có lý do để làm đẹp phả hệ. Nối dòng của mình vào một nhân vật nổi tiếng, một ngôi chùa danh tiếng giúp tăng uy tín, thu hút học trò. Chuyện này xảy ra ở mọi nền võ thuật, không riêng gì võ gốc Hoa. Người nghiên cứu không cần phán xét động cơ ấy, chỉ cần biết để đọc phả hệ một cách tỉnh táo.
Với các dòng võ ở Việt Nam, còn thêm một lớp khó: chuyển ngữ. Tên người, tên làng, tên bài được ghi bằng tiếng Quảng, tiếng Triều Châu, tiếng Hẹ, rồi phiên ra tiếng Việt theo tai nghe hoặc theo âm Hán Việt. Cùng một người có thể có ba cách viết tên khác nhau trong ba tài liệu. Vì vậy, khi ghi chép, bạn nên cố gắng giữ cả chữ Hán nếu có.
Bắt đầu từ người thầy gần nhất
Bước đầu tiên và quan trọng nhất là ghi lại những gì người thầy hiện tại biết về dòng truyền của mình. Làm theo thứ tự dưới để không bỏ sót:
- Xin phép thầy trước, nói rõ mục đích là ghi lại lịch sử dòng võ. Hỏi thầy có đồng ý cho ghi âm không.
- Hỏi về người thầy trực tiếp của thầy: họ tên đầy đủ, chữ Hán nếu biết, quê quán, năm sinh năm mất nếu nhớ, dạy ở đâu, trong khoảng năm nào.
- Hỏi tiếp lên một đời nữa, rồi một đời nữa, cho tới khi thầy không còn biết chắc. Ghi rõ chỗ nào thầy nhớ chắc, chỗ nào thầy nghe kể lại.
- Hỏi về các bài quyền, bài binh khí mà thầy được học, theo thứ tự học, kèm tên gọi theo tiếng gốc nếu có.
- Hỏi về đồ vật còn giữ được: ảnh cũ, bài vị, giấy chứng nhận, thư từ, sách in, binh khí cũ. Xin phép chụp lại.
- Ghi ngày phỏng vấn, nơi phỏng vấn, người có mặt. Một tư liệu không có ngày tháng và người kể sẽ mất nhiều giá trị về sau.
Nên làm việc này càng sớm càng tốt, nhất là với những người thầy đã cao tuổi. Nhiều dòng võ mất hẳn ký ức về đời thứ ba, thứ tư chỉ vì không ai kịp hỏi.
Đọc một bảng phả hệ: dấu hiệu đáng tin và dấu hiệu nên hỏi thêm
Khi đã có trong tay một bảng phả hệ, do võ đường cung cấp hoặc do bạn tự dựng, có thể dùng bảng dưới để đánh giá từng đời. Dấu hiệu ở cột phải không có nghĩa phả hệ sai, chỉ có nghĩa cần kiểm tra thêm.
| Khía cạnh | Dấu hiệu đáng tin | Dấu hiệu nên hỏi thêm |
|---|---|---|
| Tên người | Có họ tên đầy đủ, có chữ Hán, có quê quán | Chỉ có biệt hiệu, hoặc tên giống hệt nhân vật trong phim, truyện |
| Thời gian | Năm sinh, năm mất hợp lý giữa thầy và trò | Một đời thầy kéo dài bất thường, hai đời cách nhau quá xa |
| Địa điểm | Có nơi dạy cụ thể, kiểm được | Chỉ ghi chung "học ở Thiếu Lâm Tự" |
| Số đời | Số đời tính từ người có thật đầu tiên | Số đời tính chính xác từ Đạt Ma hay từ một tổ truyền thuyết |
| Tư liệu đi kèm | Có ảnh, giấy tờ, sách, lời kể của nhiều người | Chỉ có một lời kể, không ai khác xác nhận |
| Thái độ | Thừa nhận chỗ chưa rõ | Khẳng định là dòng chân truyền duy nhất, các dòng khác đều sai |
Một bảng phả hệ thật thà thường có những chỗ ghi "không rõ", "nghe kể lại". Bảng nào hoàn hảo đến từng năm từ thế kỷ thứ năm tới nay thì càng cần đọc thận trọng, vì sử liệu thật hiếm khi cho phép làm được như vậy.
Bài quyền như dấu vân tay
Ngoài tên người, bài quyền là nguồn tư liệu quý. Một dòng võ có thể quên tên tổ, nhưng vẫn giữ được bài quyền, vì bài được tập hằng ngày. So sánh tên bài, thứ tự bài trong giáo trình, và ở mức sâu hơn là cấu trúc bài với các dòng cùng môn ở nơi khác có thể cho biết dòng của bạn gần với nhánh nào.
Với một số môn như Hồng gia, có những bản in từ đầu thế kỷ XX ghi lại bài quyền chính, tạo ra điểm đối chiếu khá tốt. Với Tinh Võ hội, giáo trình chung cũng là điểm đối chiếu. Với các môn ít tư liệu, điểm đối chiếu là video các dòng cùng tên ở Hồng Kông, Quảng Đông, Malaysia, Mỹ. Việc so sánh nên do người có chuyên môn trong môn làm, vì khác biệt nhỏ về động tác có thể mang ý nghĩa lớn.
Cũng cần nhớ rằng bài quyền thay đổi theo thời gian. Một bài giống hệt bản in cũ chưa chắc là cổ hơn, có thể chỉ là được sửa lại cho khớp bản in. Một bài khác nhiều chưa chắc là sai, có thể là dòng ấy tách ra từ trước khi bản in ra đời. Bài quyền là manh mối, không phải bản án.
Tìm tư liệu ở đâu
Thư viện và báo cũ. Báo tiếng Việt và báo Hoa ngữ xuất bản ở Sài Gòn – Chợ Lớn thế kỷ XX có khi đưa tin về các buổi biểu diễn võ, múa lân, lễ khai trương võ quán. Các thư viện lớn lưu giữ một phần những tờ báo ấy. Tìm theo tên thầy, tên võ quán, tên hội quán.
Hội quán và tổ chức cộng đồng. Hội quán có thể còn giữ sổ sách, ảnh cũ về các đội lân, các buổi lễ có võ quán tham gia. Ban quản lý hội quán, người cao tuổi trong cộng đồng là nguồn hỏi đáng giá.
Gia đình các thầy đã mất. Con cháu các thầy võ đời trước có thể còn giữ ảnh, thư, giấy tờ, binh khí. Tiếp cận cần lịch sự, kiên nhẫn, và tôn trọng nếu gia đình không muốn chia sẻ.
Mộ phần và bài vị. Bia mộ, bài vị trên bàn thờ tổ thường ghi họ tên, quê quán, năm sinh năm mất bằng chữ Hán. Đó là tư liệu gốc khá đáng tin, cần người đọc được chữ Hán giúp đọc đúng.
Các dòng cùng môn ở nước ngoài. Nhiều thầy người Hoa từ Việt Nam đã sang Mỹ, Úc, Pháp, Canada. Các dòng ở đó có khi còn giữ tư liệu, ảnh chụp thời ở Chợ Lớn. Liên lạc qua hội đoàn, qua mạng xã hội của các võ phái có thể mở ra nhiều manh mối.
Lưu tư liệu sao cho người sau dùng được
Nhiều tư liệu quý bị mất không phải vì không ai thu thập, mà vì thu thập xong để lộn xộn rồi thất lạc. Vài thói quen đơn giản giúp công sức của bạn còn lại lâu:
- Đặt tên tệp có ngày tháng và nội dung, ví dụ năm-tháng-ngày kèm tên người kể, thay vì để tên mặc định của điện thoại.
- Với mỗi bản ghi âm, viết một bản tóm tắt ngắn: ai kể, kể về ai, những tên người, tên bài, địa danh được nhắc tới.
- Chép lời những đoạn quan trọng ra chữ, ghi rõ chỗ nào nghe không rõ, chỗ nào người kể tự sửa lại.
- Chụp ảnh tư liệu cả mặt trước lẫn mặt sau, vì mặt sau ảnh cũ thường có ghi chú tay. Đặt một thước nhỏ bên cạnh để biết kích thước thật.
- Sao lưu ít nhất ở hai nơi khác nhau, một bản số và một bản in cho những tài liệu chính.
- Ghi lại sự đồng ý của người kể: họ cho phép chia sẻ đến đâu, có muốn giấu tên không. Tôn trọng điều đó cả khi người kể đã mất.
Một hồ sơ gọn gàng, có nguồn rõ ràng, sẽ có ích cho chính dòng võ của bạn và cho bất kỳ ai sau này muốn viết lịch sử võ gốc Hoa ở Việt Nam một cách nghiêm túc.
Khi kết quả không như mong đợi
Có những lần tra cứu dẫn tới một kết quả không dễ chịu: phả hệ không nối được về Thiếu Lâm như võ đường vẫn kể, người được gọi là tổ có thể chỉ là nhân vật truyền thuyết, hoặc dòng võ thực ra là sự gộp của nhiều nguồn. Điều ấy không làm giảm giá trị của những gì bạn đã học. Một bài quyền được giữ qua nhiều đời người, một nếp thầy trò tử tế, một đội lân nuôi dưỡng nhiều thế hệ trẻ đều có giá trị thật.
Khi chia sẻ kết quả, bạn nên tế nhị. Đừng dùng phát hiện của mình để công kích thầy hay võ đường; hãy trao đổi riêng trước, lắng nghe cách giải thích của họ. Nhiều khi người thầy cũng chỉ kể lại những gì mình được nghe, với tất cả thiện ý.
Cuối cùng, hãy lưu lại kết quả một cách có hệ thống: bảng phả hệ có ghi nguồn cho từng đời, bản ghi âm phỏng vấn, ảnh chụp tư liệu, ghi chú những chỗ còn nghi vấn. Gửi một bản cho võ đường, một bản cho thư viện hay hội võ nếu họ nhận. Công sức ấy giúp người đời sau không phải bắt đầu lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
"Đời thứ 35 Thiếu Lâm chân truyền" có đáng tin không?
Con số đời tính chính xác từ một tổ ở rất xa thường dựa trên truyền thuyết hoặc một hệ thống đặt tên đời theo bài kệ, không phải chuỗi thầy trò kiểm được. Nên hỏi thêm: các đời gần nhất là ai, có tư liệu gì. Phần kiểm được mới là phần đáng giá.
Chưa đọc được chữ Hán thì có tra gốc tích được không?
Được, nhưng sẽ chậm hơn. Bạn vẫn có thể ghi chép lời kể, chụp ảnh tư liệu, rồi nhờ người biết chữ Hán đọc giúp bia mộ, bài vị, sách in. Ghi lại cả chữ Hán khi có giúp tránh nhầm tên do phiên âm.
Có nên tin các trang mạng giới thiệu lịch sử võ phái không?
Nên đọc như một nguồn tham khảo, không phải bằng chứng. Nhiều trang chép lại của nhau, không dẫn nguồn. Ưu tiên tư liệu có ghi người kể, thời gian, có ảnh hoặc giấy tờ đi kèm, và đối chiếu nhiều nguồn độc lập.
Tra gốc tích có làm mất lòng thầy không?
Có thể, nếu cách hỏi thiếu tế nhị. Hãy nói rõ mục đích là giữ lại lịch sử, xin phép trước, và tránh những câu hỏi mang tính chất vấn. Phần lớn các thầy vui khi có học trò muốn ghi lại lịch sử dòng võ.
Nếu thấy hai võ đường cùng tự nhận là chân truyền thì sao?
Chuyện này rất thường gặp, vì một người thầy có nhiều học trò, mỗi người mở một nhánh. Hai nhánh có thể đều có gốc thật. Thay vì hỏi ai là chân truyền, nên hỏi mỗi nhánh tách ra từ đời nào, và mỗi bên giữ được những gì.
Kết quả tra cứu nên lưu ở đâu?
Giữ một bản trong võ đường, một bản trong gia đình, và nếu được, gửi cho thư viện, hội võ thuật hoặc nhà nghiên cứu văn hoá. Lưu cả bản số và bản giấy, ghi rõ nguồn cho từng thông tin, để người sau có thể kiểm lại.