Thiên Phật điện, còn gọi Tỳ Lư các, là điện lớn nằm cuối trục Thường trụ viện chùa Thiếu Lâm, được dựng từ thời Minh và là một trong số ít điện chính không bị thiêu trong trận cháy năm 1928. Điện nổi tiếng vì hai thứ: bức bích hoạ khổ lớn vẽ đoàn năm trăm vị La Hán trên tường, và những vết lõm trên nền gạch mà người hướng dẫn thường kể là dấu chân tăng nhân luyện võ qua nhiều thế hệ.
Hai thứ ấy có hai số phận rất khác nhau trước con mắt người nghiên cứu. Bức bích hoạ là một hiện vật nghệ thuật có niên đại tương đối rõ, có thể phân tích kỹ thuật, bố cục, màu. Còn các vết lõm là hiện tượng có thật, nhìn thấy được, nhưng câu chuyện giải thích chúng chủ yếu là lời kể truyền miệng. Bài này đi qua cả hai, tách cái quan sát được khỏi cái được kể lại.
Vị trí và cấu trúc của Thiên Phật điện
Đi hết Đại Hùng bảo điện, qua Tàng Kinh các, Phương trượng thất và Lập Tuyết đình, bạn tới khoảng sân cuối cùng của Thường trụ viện. Thiên Phật điện chiếm trọn mặt sân phía bắc, sát chân núi. Đây là công trình lớn nhất trên trục chính tính theo bề ngang, mái đơn, nhiều gian, nền cao hơn mặt sân một đoạn bậc.
Tên "Tỳ Lư các" đến từ việc điện thờ Tỳ Lư Giá Na, tức Phật Đại Nhật trong các kinh Đại thừa. Tên "Thiên Phật điện" là tên phổ thông, gắn với chủ đề nghìn vị Phật thường thấy trong trang trí các điện kiểu này. Hai tên cùng chỉ một công trình; trong tài liệu tiếng Việt, bạn sẽ gặp cả hai.
Hai bên sân có hai điện nhỏ hơn: Bạch Y điện ở phía đông và Địa Tạng điện ở phía tây. Ba công trình hợp thành cụm điện sau cùng của chùa, cũng là cụm còn giữ được nhiều phần cũ nhất. Khung gỗ, nền gạch và tranh tường ở đây đã qua nhiều lần tu bổ, nhưng không bị thay mới hoàn toàn như các điện phía trước.
Bích hoạ "Năm trăm La Hán chầu Tỳ Lư": nhìn cái gì
Chủ đề. Bức tranh vẽ đoàn La Hán đông đảo hướng về Phật Tỳ Lư, phủ kín các mặt tường bên trong điện, với tổng diện tích được tài liệu giới thiệu nêu vào cỡ hàng trăm mét vuông. Đây là chủ đề quen thuộc trong mỹ thuật Phật giáo Trung Hoa: chư vị La Hán như những người hộ trì chánh pháp, tụ hội trong một khung cảnh có mây, núi, cây, sóng.
Niên đại. Bức bích hoạ được xếp vào thời Minh. Không phải mảng nào cũng còn nguyên lớp màu gốc: sau mấy trăm năm, khói hương, ẩm và các lần tu bổ đều để lại dấu. Những chỗ màu trầm, đường nét mờ thường là phần cũ; mảng nào sáng và đều màu khác thường thì có thể là phần đã được phục chế.
Cách nhìn từng nhân vật. Mỗi vị La Hán có một tư thế, một nét mặt, một vật cầm tay riêng. Người vẽ tranh tường thời Minh thường dùng nét viền đậm, mảng màu lớn và mây cuộn để nối các nhóm nhân vật. Bạn có thể đứng xa để thấy dòng chuyển động chung của cả đoàn, rồi lại gần để xem nếp áo, gương mặt, bàn tay của từng vị.
Giới hạn khi xem. Trong điện thường tối, có rào ngăn khách lại gần tường. Không dùng đèn flash: ánh sáng mạnh lặp lại nhiều lần làm hại chất màu cổ. Nếu điện hạn chế chụp ảnh, nên tôn trọng; các ảnh tư liệu chất lượng tốt thường có trong sách nghệ thuật Phật giáo Trung Hoa.
Những vết lõm trên nền gạch: quan sát được gì, được kể thế nào
Trên nền gạch trong Thiên Phật điện có một loạt chỗ lõm xuống, xếp thành nhiều hàng. Tài liệu giới thiệu thường nêu con số vào khoảng bốn mươi tám vết; con số này có thể khác nhau tuỳ cách đếm. Vết lõm có hình bầu dục hoặc tròn, sâu vài phân, đủ để người đứng ngoài rào nhìn thấy rõ.
Lời kể phổ biến nhất nói rằng đây là dấu chân của tăng nhân luyện võ trong điện qua nhiều thế hệ, mỗi lần dậm chân xuống cùng một chỗ, lâu dần gạch lõm xuống. Câu chuyện hợp với hình ảnh Thiếu Lâm trong lòng công chúng, nên được nhắc đi nhắc lại trong sách hướng dẫn, phim tài liệu và lời thuyết minh.
Nhìn theo lối của người nghiên cứu, cần thận trọng hơn. Chưa có văn bản cổ nào ghi rõ việc luyện võ trong chính điện này, và nền gạch đã được sửa chữa nhiều lần. Việc gạch mòn lõm ở những điểm đi lại, đứng lễ lặp lại nhiều là hiện tượng gặp ở nhiều công trình cổ khác. Cách nói cân bằng nhất là: vết lõm là có thật; lời giải thích bằng chuyện luyện võ là truyền thuyết của chùa, hợp lý nhưng chưa được kiểm chứng bằng tư liệu.
Chuyện này cũng là ví dụ tốt cho cách đọc cả di tích Thiếu Lâm: một hiện tượng vật chất thật, một câu chuyện văn hoá đi kèm, và khoảng cách giữa hai thứ mà người tham quan nên tự nhận ra.
Bạch Y điện và Địa Tạng điện bên cạnh
Hai điện hai bên sân thường bị khách bỏ qua vì đứng khuất, trong khi mỗi điện có một điểm đáng xem riêng.
| Công trình | Thờ | Điều đáng xem | Ghi chú khi đọc |
|---|---|---|---|
| Bạch Y điện (phía đông) | Quan Âm áo trắng | Bích hoạ thời Thanh vẽ tăng nhân luyện quyền, luyện côn và tích mười ba côn tăng | Tranh là tư liệu hình ảnh về cách người thời Thanh hình dung võ Thiếu Lâm, không phải bản ghi đòn thế |
| Địa Tạng điện (phía tây) | Bồ Tát Địa Tạng | Tượng và tranh tường đề tài cõi âm, Thập điện | Đề tài phổ biến trong chùa Trung Hoa, cách thể hiện mang dấu ấn thời Thanh |
| Thiên Phật điện (giữa) | Phật Tỳ Lư | Bích hoạ năm trăm La Hán, vết lõm nền gạch | Công trình thời Minh, tu bổ nhiều lần |
Bức tranh trong Bạch Y điện hay được dẫn khi nói về võ Thiếu Lâm vì nó là một trong những hình ảnh sớm còn lại về tăng nhân luyện tập. Tuy vậy, tranh vẽ thời Thanh cho biết người thời Thanh nghĩ gì về võ Thiếu Lâm, chứ không cho biết võ thời Đường hay thời Minh trông ra sao. Chuyện tăng binh trong chính sử có ở chuyên mục võ Thiếu Lâm của trang.
Đặt bức bích hoạ vào bối cảnh tranh tường chùa thời Minh
Tranh tường trong chùa Trung Hoa có truyền thống rất lâu, từ các hang đá Đôn Hoàng thời Bắc Ngụy – Đường đến các chùa gỗ vùng Hoa Bắc thời Nguyên, Minh. Đến thời Minh, tranh tường chùa thường do các phường thợ vẽ dân gian thực hiện theo những mẫu bố cục truyền đời, có khi dựa trên bản vẽ phác lưu trong phường. Vì vậy, tranh ở các chùa khác nhau có thể giống nhau về khung, chỉ khác ở bàn tay người thợ.
Chủ đề La Hán rất được ưa chuộng ở thời này. Hình ảnh các vị La Hán với dáng vẻ người thường, có vị già nua, có vị dữ dằn, có vị đang cười, cho phép người vẽ thể hiện sự đa dạng của con người hơn là các tượng Phật trang nghiêm. Bức tranh ở Thiên Phật điện nằm trong dòng chảy chung ấy, nên khi so với các bích hoạ La Hán ở những chùa cổ khác của Hà Nam, Sơn Tây, người nghiên cứu có thể thấy nét chung và nét riêng.
Với người xem phổ thông, biết bối cảnh này giúp tránh hai lối nghĩ cực đoan: hoặc coi bức tranh là "độc nhất vô nhị, không đâu có", hoặc coi nó chỉ là "tranh trang trí bình thường". Nó là một tác phẩm tiêu biểu của một truyền thống rộng, được giữ lại ở đúng nơi nó được vẽ ra, và đó mới là điều làm nên giá trị.
Vì sao Thiên Phật điện sống sót qua năm 1928
Tài liệu giới thiệu thường nêu Thiên Phật điện cùng Bạch Y điện, Địa Tạng điện nằm trong nhóm công trình không bị lửa thiêu năm 1928. Không có bản tường thuật chi tiết nào giải thích vì sao lửa dừng lại, nên mọi lời giải thích chỉ là suy đoán từ địa thế.
Một cách đọc hợp lý là cụm điện sau cùng nằm cao hơn, cách các điện phía trước bởi khoảng sân và nhà phương trượng; lửa lan theo mái gỗ liền nhau sẽ khó vượt qua những khoảng trống như vậy. Hướng gió và nỗ lực chữa cháy của người lúc bấy giờ cũng có thể góp phần. Khi đọc ở đâu đó rằng điện "được Phật che chở", bạn nên hiểu đó là cách nói của niềm tin, không phải lời giải thích lịch sử.
Dù vì lý do gì, việc cụm điện này còn lại khiến nó trở thành chỗ quý nhất để thấy Thiếu Lâm trước thế kỷ XX: khung gỗ cũ, nền gạch cũ, tranh tường cũ. Nếu thời gian ít, nhiều người nghiên cứu khuyên dành phần lớn thời gian trong Thường trụ viện cho cụm điện cuối này.
Gợi ý xem Thiên Phật điện cho trọn
Thiên Phật điện là điểm cuối trục, nên nhiều người tới đó đã mỏi chân và chỉ liếc qua. Mấy gợi ý dưới đây giúp bạn xem kỹ hơn trong vài chục phút:
- Đứng ở bậc thềm trước điện, nhìn ngược ra cả trục chùa phía dưới trước khi bước vào; đây là góc nhìn toàn cảnh đẹp nhất trong Thường trụ viện.
- Vào điện, để mắt quen với bóng tối một lúc rồi mới nhìn tranh tường; màu cổ chỉ hiện rõ khi mắt đã điều tiết.
- Xem tranh theo từng mảng từ trái sang phải, chú ý cách người vẽ dùng mây và sóng để nối các nhóm La Hán.
- Nhìn nền gạch từ ngoài rào, quan sát cách các vết lõm xếp hàng; đừng bước qua rào để đặt chân vào thử.
- Ra sân, ghé Bạch Y điện để xem tranh luyện võ, rồi Địa Tạng điện ở phía đối diện.
- Nếu muốn tìm hiểu sâu, ghi lại tên các chủ đề tranh để đối chiếu với sách nghệ thuật Phật giáo Trung Hoa sau chuyến đi.
Đi vào buổi sáng sớm hoặc gần giờ đóng cửa thường vắng hơn. Quy định chụp ảnh, giờ mở cửa và khu vực được vào có thể thay đổi; kiểm tra tại chỗ trước khi đi.
Câu hỏi thường gặp
Vết lõm trong Thiên Phật điện có thật là do luyện võ không?
Vết lõm là có thật và ai cũng nhìn thấy được. Còn việc chúng do tăng nhân luyện võ dậm chân mà thành là lời kể truyền miệng của chùa, chưa có văn bản cổ xác nhận. Nền gạch cũng đã được tu sửa nhiều lần qua các thời kỳ.
Tỳ Lư các và Thiên Phật điện có phải là hai công trình khác nhau?
Không. Đây là hai tên gọi của cùng một điện. Tỳ Lư các gọi theo vị Phật được thờ, tức Tỳ Lư Giá Na; Thiên Phật điện là tên phổ thông. Sách tiếng Việt và biển giới thiệu dùng cả hai.
Bích hoạ năm trăm La Hán vẽ vào thời nào?
Bức bích hoạ được xếp vào thời Minh. Qua mấy trăm năm, tranh đã bị khói, ẩm làm phai và được phục chế ở một số mảng, nên không phải mọi chỗ bạn thấy đều giữ nguyên lớp màu gốc.
Bích hoạ luyện võ trong Bạch Y điện có dùng để học võ được không?
Không nên coi như vậy. Đó là tranh minh hoạ thời Thanh, cho biết người đương thời hình dung tăng nhân luyện tập ra sao. Tranh không phải giáo trình, và tự tập theo hình vẽ dễ gây chấn thương.
Có được vào bên trong Thiên Phật điện không?
Thường khách được vào phần đầu của điện và nhìn qua rào ngăn. Quy định có thể thay đổi theo thời điểm tu bổ hoặc lễ lạt của chùa. Bạn nên làm theo chỉ dẫn tại chỗ và không đi vào khu có dây ngăn.