"Thiên địa chi trung" (trung tâm của trời đất) là tên gọi của quần thể di tích lịch sử Đăng Phong, tỉnh Hà Nam, được UNESCO ghi vào danh sách di sản thế giới năm 2010. Quần thể gồm tám cụm di tích rải quanh chân Tung Sơn, trong đó có chùa Thiếu Lâm (Thường trụ viện, Tháp Lâm, Sơ Tổ am), tháp chùa Tung Nhạc, Hội Thiện tự, Trung Nhạc miếu, Tung Dương thư viện, đài quan sát thiên văn và ba cặp cột đá cổ thời Đông Hán.
Nhiều người Việt nghe "Thiếu Lâm là di sản thế giới" và hiểu rằng UNESCO công nhận riêng ngôi chùa. Thật ra, chùa chỉ là một phần của một hồ sơ lớn hơn, xoay quanh ý niệm cổ rằng vùng Tung Sơn là trung tâm của vũ trụ. Bài này giải nghĩa tên gọi, đi qua từng cụm di tích, và giải thích vì sao một ngôi chùa Phật giáo, một miếu Đạo giáo, một học đường Nho giáo và một đài thiên văn lại được gộp chung vào một di sản.
"Trung tâm của trời đất" nghĩa là gì
Người Trung Hoa cổ hình dung trời tròn, đất vuông, và tin rằng có một điểm giữa nơi trời đất giao hoà. Vùng trung du sông Hoàng Hà, quanh Lạc Dương và Tung Sơn, từ rất sớm được coi là trung tâm ấy, vì đây là đất đóng đô của nhiều triều đại cổ. Từ đó mà có những cách gọi như "Trung Nguyên", "Trung Nhạc", và cả chữ "Trung Quốc" theo nghĩa cổ là "nước ở giữa".
Ý niệm này không chỉ là tư tưởng mà còn được thể hiện bằng việc làm cụ thể. Truyền thống chép rằng Chu Công, nhân vật đầu nhà Chu, từng đo bóng mặt trời ở Đăng Phong để xác định trung tâm. Các triều đại sau dựng đài đo bóng, đài quan sát, miếu tế núi ở đây. Danh hiệu UNESCO lấy chính ý niệm ấy làm sợi chỉ xuyên suốt hồ sơ.
Vì vậy, khi đọc "Thiên địa chi trung", bạn nên hiểu đây không phải lời quảng cáo kiểu "rốn vũ trụ" mà là tên một quan niệm vũ trụ học cổ đã để lại dấu vết vật chất trên mặt đất. Giá trị di sản nằm ở việc các công trình cụ thể còn lại cho thấy quan niệm ấy đã định hình nghi lễ, tôn giáo, giáo dục và khoa học suốt gần hai nghìn năm.
Tám cụm di tích trong quần thể
Bảng dưới liệt kê các cụm theo cách giới thiệu phổ biến. Niên đại ghi theo triều đại để tránh sai lệch giữa các nguồn.
| Cụm di tích | Loại công trình | Niên đại tiêu biểu | Điểm đáng chú ý |
|---|---|---|---|
| Thái Thất khuyết và Trung Nhạc miếu | Cột đá nghi lễ và miếu thờ thần núi | Cột đá thời Đông Hán; miếu có gốc rất sớm, quy mô hiện nay phần lớn thời Thanh | Miếu Đạo giáo lớn, nơi tế Trung Nhạc |
| Thiếu Thất khuyết | Cột đá nghi lễ | Đông Hán | Chạm khắc hình người, thú, cảnh sinh hoạt |
| Khải Mẫu khuyết | Cột đá nghi lễ | Đông Hán | Gắn với truyền thuyết về mẹ của vua Khải nhà Hạ |
| Tháp chùa Tung Nhạc | Tháp gạch | Bắc Ngụy | Thường được coi là tháp gạch cổ nhất còn đứng ở Trung Quốc |
| Chùa Thiếu Lâm | Chùa, tháp mộ, am tổ | Từ Bắc Ngụy; công trình còn lại nhiều thời | Thường trụ viện, Tháp Lâm, Sơ Tổ am |
| Hội Thiện tự | Chùa | Đại điện thời Nguyên | Kiến trúc gỗ thời Nguyên |
| Tung Dương thư viện | Học đường Nho giáo | Nổi tiếng từ thời Tống | Một trong những thư viện lớn thời Tống |
| Đài đo bóng và Quan Tinh đài | Công trình thiên văn | Đường và Nguyên | Gắn với Chu Công và Quách Thủ Kính |
Ba cặp cột đá "khuyết" thời Đông Hán là những công trình nghi lễ trên mặt đất thuộc loại cổ nhất còn lại ở Trung Quốc. Chúng nhỏ, dễ bị bỏ qua, nhưng với giới nghiên cứu là những hiện vật hết sức quý.
Bốn lớp giá trị mà hồ sơ di sản nhấn mạnh
Nghi lễ nhà nước. Trung Nhạc miếu và các cột đá khuyết là dấu vết của nghi lễ tế núi do triều đình tổ chức, gắn với quan niệm vua là người nối trời với đất.
Tôn giáo. Thiếu Lâm, Hội Thiện tự, tháp Tung Nhạc đại diện cho Phật giáo, Trung Nhạc miếu đại diện cho Đạo giáo. Chúng cùng tồn tại trên một ngọn núi qua nhiều thế kỷ.
Giáo dục. Tung Dương thư viện là nơi các nhà Nho tụ họp giảng sách. Thư viện thời Tống ở Trung Hoa là mô hình học đường tư nhân có ảnh hưởng lớn tới giáo dục Đông Á, kể cả các thư viện, trường tư ở Việt Nam thời sau.
Kiến trúc qua các thời. Quần thể có công trình từ Đông Hán, Bắc Ngụy, Đường, Tống, Nguyên, Minh đến Thanh, như một mặt cắt dọc của lịch sử kiến trúc Trung Hoa trên một vùng đất không rộng. Ít nơi nào có thể cho người xem thấy cột đá Hán, tháp gạch Bắc Ngụy, điện gỗ Tống và Nguyên trong vòng một ngày đi xe.
Khoa học. Đài quan sát ở Cáo Thành do Quách Thủ Kính chủ trì xây dựng đầu thời Nguyên, dùng để đo bóng mặt trời phục vụ việc soạn lịch. Đây là một trong những công trình thiên văn cổ còn lại có giá trị nhất của Trung Quốc.
Trung Nhạc miếu và Tung Dương thư viện: hai cụm ngoài Phật giáo đáng ghé
Trung Nhạc miếu nằm dưới chân Thái Thất, phía đông Đăng Phong, là nơi thờ thần núi Trung Nhạc. Miếu có gốc rất sớm, được nhiều triều đại mở rộng, quy mô hiện nay chủ yếu hình thành thời Thanh với một trục dài nhiều lớp cổng, điện, lầu. Miếu gắn với Đạo giáo và nghi lễ tế núi của nhà nước; trong sân có những tượng sắt cổ và nhiều cây bách già. Với người đã quen bố cục chùa Thiếu Lâm, đi Trung Nhạc miếu sẽ thấy rõ sự khác nhau giữa kiến trúc miếu Đạo giáo quy mô hoàng gia và kiến trúc một ngôi chùa trên núi.
Tung Dương thư viện nằm ở phía bắc thành phố, dưới chân núi. Thời Tống, đây là một trong những thư viện nổi tiếng nhất, nơi các nhà Nho tụ họp giảng sách, bàn kinh điển. Không gian thư viện giản dị hơn chùa và miếu: nhà gỗ thấp, sân rộng, cây cổ thụ. Trong sân có những cây bách rất già mà truyền thuyết địa phương gắn với chuyện một vị hoàng đế thời Hán phong tước cho cây; câu chuyện là truyền thuyết, nhưng tuổi cao của cây thì được giới thực vật quan tâm thật.
Đi hai nơi này sau Thiếu Lâm, bạn sẽ thấy ý nghĩa của chữ "Tam giáo" trên Tung Sơn không còn là khái niệm trong sách: Phật ở phía tây, Đạo ở phía đông, Nho ở phía bắc, cùng tựa vào một dãy núi.
Chùa Thiếu Lâm đứng ở đâu trong bức tranh chung
Trong hồ sơ, chùa Thiếu Lâm được trình bày như một phần của dòng chảy tôn giáo ở Tung Sơn, bên cạnh các công trình khác, không phải như "ngôi chùa võ thuật" theo hình ảnh đại chúng. Ba hạng mục được ghi danh là Thường trụ viện, Tháp Lâm và Sơ Tổ am. Mỗi hạng mục đại diện cho một giá trị: Thường trụ viện là quần thể chùa sống qua nhiều thời, Tháp Lâm là kho tháp mộ đặc sắc, Sơ Tổ am giữ khung gỗ thời Tống hiếm hoi.
Điều này đáng để người hâm mộ Thiếu Lâm suy nghĩ. Danh tiếng toàn cầu của Thiếu Lâm phần lớn đến từ võ thuật và phim ảnh, nhưng giá trị được thế giới công nhận lại là kiến trúc, tháp, bia và vai trò trong lịch sử tôn giáo. Võ Thiếu Lâm có chỗ đứng riêng trong danh mục di sản phi vật thể cấp quốc gia của Trung Quốc, nhưng đó là một hệ thống công nhận khác.
Khi đi tham quan, nhìn Thiếu Lâm như một phần của quần thể sẽ khiến chuyến đi phong phú hơn. Chùa cách các cụm khác không xa; một ngày có thể đi Thiếu Lâm, ngày hôm sau đi tháp Tung Nhạc, Trung Nhạc miếu và Tung Dương thư viện, thay vì chỉ ghé chùa rồi về.
Những điều hay bị hiểu nhầm về danh hiệu
Danh hiệu di sản thế giới thường được nhắc tới trong quảng cáo du lịch, nên dễ sinh hiểu lầm. Một số điểm nên nắm:
- UNESCO không công nhận "võ Thiếu Lâm" là di sản thế giới. Danh hiệu năm 2010 dành cho quần thể công trình kiến trúc.
- Không phải mọi công trình trong khu thắng cảnh Thiếu Lâm đều thuộc di sản. Khu biểu diễn, cổng mới, các công trình phục vụ du lịch nằm ngoài phạm vi được ghi danh.
- Danh hiệu không nói rằng mọi điện trong chùa đều nguyên gốc. Nhiều điện chính được dựng lại sau năm 1928; giá trị nằm ở tổng thể và các hạng mục cũ còn lại.
- Công viên địa chất toàn cầu Tung Sơn năm 2004 là một danh hiệu khác, ghi nhận giá trị địa chất, không phải văn hoá.
- Danh hiệu đi kèm nghĩa vụ bảo tồn. Những quy định hạn chế chụp ảnh, ngăn khu vực hay cấm chạm vào hiện vật là một phần của nghĩa vụ ấy.
Nắm mấy điểm này giúp bạn đọc thông tin du lịch tỉnh táo hơn và không lặp lại những câu chưa chính xác khi kể lại cho người khác.
Đi một vòng quần thể: thứ tự gợi ý
Các cụm di tích nằm rải quanh thành phố Đăng Phong, chủ yếu ở chân núi Thái Thất phía bắc và đông, còn Thiếu Lâm ở phía tây dưới chân Thiếu Thất. Đi lại giữa chúng cần xe; khoảng cách giữa hai cụm xa nhất vào cỡ vài chục cây số.
Một thứ tự hợp lý cho hai ngày là: ngày đầu dành trọn cho Thiếu Lâm (Thường trụ viện, Tháp Lâm, Sơ Tổ am); ngày thứ hai đi Tung Dương thư viện và tháp chùa Tung Nhạc ở phía bắc, vòng qua Trung Nhạc miếu ở phía đông, rồi xuống đài quan sát ở Cáo Thành phía đông nam. Nếu chỉ có một ngày, hãy chọn Thiếu Lâm và thêm một cụm gần nhất mà bạn quan tâm.
Giờ mở cửa, vé và việc cụm nào đang tu bổ có thể thay đổi; kiểm tra thông tin chính thức trước khi đi, và đừng dựa vào lịch trình in từ nhiều năm trước. Ở mỗi cụm, bảng giới thiệu song ngữ thường đủ để bạn nắm ý chính.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Thiếu Lâm được UNESCO công nhận năm nào?
Năm 2010, trong quần thể di tích lịch sử Đăng Phong mang tên "Thiên địa chi trung". Ba hạng mục của chùa được ghi danh là Thường trụ viện, Tháp Lâm và Sơ Tổ am, cùng nhiều công trình khác trên Tung Sơn.
Võ Thiếu Lâm có phải là di sản thế giới không?
Không. Danh hiệu UNESCO năm 2010 dành cho quần thể kiến trúc. Võ Thiếu Lâm được Trung Quốc đưa vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể cấp quốc gia, đó là một hệ thống công nhận khác với danh sách di sản thế giới.
Vì sao gọi là trung tâm của trời đất?
Đây là quan niệm vũ trụ học cổ của người Trung Hoa, coi vùng Tung Sơn – Lạc Dương là điểm giữa nơi trời đất giao hoà. Truyền thống chép việc Chu Công đo bóng mặt trời ở Đăng Phong, và các triều đại sau tiếp tục dựng đài quan sát, miếu tế ở đây.
Quan Tinh đài ở Đăng Phong dùng để làm gì?
Đài được dựng đầu thời Nguyên dưới sự chủ trì của nhà thiên văn Quách Thủ Kính, dùng để đo bóng mặt trời theo mùa nhằm phục vụ việc soạn lịch. Đây là một trong những công trình thiên văn cổ có giá trị nhất còn lại ở Trung Quốc.
Đi hết quần thể mất bao lâu?
Thoải mái nhất là hai ngày: một ngày cho khu Thiếu Lâm, một ngày cho các cụm còn lại quanh Đăng Phong. Nếu chỉ có một ngày, nên ưu tiên Thiếu Lâm và một cụm gần nhất mà bạn quan tâm, thay vì chạy vội qua tất cả.
Thiên địa chi trung có liên quan đến phong thủy không?
Tên gọi xuất phát từ quan niệm vũ trụ học và nghi lễ nhà nước cổ đại, rộng hơn phong thủy theo nghĩa xem đất dựng nhà. Hồ sơ UNESCO nhấn mạnh giá trị nghi lễ, tôn giáo, giáo dục và thiên văn của các công trình.