Phương Thế Ngọc và Hồng Hy Quan là hai nhân vật trong truyện kể dân gian Quảng Đông về Nam Thiếu Lâm, được đưa lên màn ảnh nhiều lần, nổi bật là phim "Phương Thế Ngọc dữ Hồng Hy Quan" (1974), "Hồng Hy Quan" (1977) của Lưu Gia Lương và "Phương Thế Ngọc" (1993) do Lý Liên Kiệt đóng. Mỗi thời, hai nhân vật mang một gương mặt khác: khi là người hùng bi tráng, khi là tấm gương thầy trò, khi là chàng trai tinh nghịch được mẹ chiều.
Hai cái tên này có trong truyện kể và tiểu thuyết từ đời Thanh, nhưng không có tiểu sử được tư liệu đương thời xác thực. Bài này lần theo con đường từ trang sách đến màn ảnh, giới thiệu các phim tiêu biểu, và chỉ ra những chi tiết người xem hay tưởng là sử mà thật ra là sáng tác của điện ảnh.
Hai nhân vật bước ra từ truyện kể đời Thanh
Trong các truyện kể về Nam Thiếu Lâm lưu truyền ở Quảng Đông, Phúc Kiến, Phương Thế Ngọc và Hồng Hy Quan là hai trong số những đệ tử tục gia nổi tiếng nhất của Chí Thiện thiền sư. Hồng Hy Quan thường được tả là người lớn tuổi hơn, trầm tĩnh, giỏi quyền cước; Phương Thế Ngọc trẻ, nóng nảy, có một người mẹ giỏi võ là Miêu Thuý Hoa. Cả hai đều gắn với chuyện chùa bị quan quân nhà Thanh tấn công và những năm sống sót sau đó.
Những nhân vật này xuất hiện trong tiểu thuyết thông tục thế kỷ XIX, đáng kể nhất là bộ truyện thường được gọi là "Vạn niên thanh", kể chuyện vua Càn Long vi hành Giang Nam và có nhiều đoạn về các đệ tử Thiếu Lâm. Từ tiểu thuyết, câu chuyện đi vào kịch hát, truyện kể ở trà quán, rồi vào điện ảnh tiếng Quảng ở Hồng Kông từ giữa thế kỷ XX.
Cần nói rõ: việc hai cái tên có mặt trong tiểu thuyết và trong câu chuyện dòng truyền của võ phái không chứng minh họ là người có thật với những việc như truyện kể, nhưng cũng không bác bỏ được. Giới nghiên cứu thường xếp họ vào nhóm "nhân vật truyền thuyết", và đó là cách gọi an toàn nhất. Chuyên mục Nam Thiếu Lâm của trang bàn kỹ hơn phần truyện kể; bài này tập trung vào màn ảnh.
Các phim tiêu biểu về hai nhân vật
Bảng dưới chỉ gồm những phim đã chắc năm ra mắt và vai trò của nhân vật. Tên ghi theo âm Hán Việt hoặc tên quen dùng; bản lồng tiếng Việt có thể đặt tên khác.
| Phim | Năm | Đạo diễn | Hình ảnh nhân vật |
|---|---|---|---|
| Phương Thế Ngọc dữ Hồng Hy Quan (Heroes Two) | 1974 | Trương Triệt | Hai người hùng chống Thanh, hiểu lầm rồi kề vai |
| Thiếu Lâm tử đệ | 1974 | Trương Triệt | Hai người trong nhóm đệ tử sống sót sau khi chùa bị đốt |
| Hồng Hy Quan (Executioners from Shaolin) | 1977 | Lưu Gia Lương | Hồng Hy Quan là chồng, là cha, là người thầy |
| Phương Thế Ngọc (Fong Sai-yuk) | 1993 | Nguyên Khuê | Chàng trai tinh nghịch, mẹ là Miêu Thuý Hoa |
| Phương Thế Ngọc phần II | 1993 | Nguyên Khuê | Tiếp nối phần một, giọng phiêu lưu – hài |
Ngoài các phim trên, hai nhân vật còn xuất hiện trong nhiều phim truyền hình nhiều tập của Hồng Kông và Đài Loan, một số từng được lồng tiếng và chiếu ở Việt Nam. Vì danh sách ấy dài và tên gọi tiếng Việt thay đổi theo từng bản, bài không liệt kê để tránh ghi sai.
Hồng Hy Quan (1977): câu chuyện hổ và hạc
Phim "Hồng Hy Quan" của Lưu Gia Lương, tên tiếng Anh "Executioners from Shaolin", là một trong những phim kể về nhân vật này đầy đủ nhất. Phim bắt đầu từ lúc chùa bị tấn công, Hồng Hy Quan thoát ra, sống ẩn trong một gánh hát trên thuyền, rồi lập gia đình với Phương Vịnh Xuân, một cô gái giỏi quyền thế hạc. Con trai của họ là Hồng Văn Định lớn lên giữa hai lối võ của cha và mẹ.
Ý tưởng trung tâm của phim là sự kết hợp hai lối võ: thế hổ của cha mạnh mẽ, thế hạc của mẹ mềm dẻo, và người con phải dung hoà cả hai mới vượt được thử thách. Đây là cách điện ảnh kể lại câu chuyện nguồn gốc mà nhiều người tập Hồng quyền hay nhắc, rằng bài quyền "Hổ hạc song hình" ra đời từ cuộc hôn nhân ấy. Câu chuyện đẹp, nhưng thuộc về truyện kể dòng truyền, không có tư liệu xác thực.
Phim cũng là một trong những lần nhân vật Bạch Mi xuất hiện nổi bật trên màn ảnh: một đạo nhân tóc bạc phản bội Thiếu Lâm, võ công cao, là đối thủ của gia đình họ Hồng. Hình tượng này về sau được nhiều phim, kể cả phim phương Tây, mượn lại. Cần biết thêm rằng ở Quảng Đông có võ phái mang tên Bạch Mi và tôn trọng nhân vật này theo cách khác hẳn hình ảnh phản diện trên phim; điện ảnh chỉ chọn một phiên bản của truyện kể.
Phương Thế Ngọc (1993): từ người hùng bi tráng thành chàng trai tinh nghịch
Phim "Phương Thế Ngọc" năm 1993, đạo diễn Nguyên Khuê, Lý Liên Kiệt đóng chính, là phiên bản người Việt nhớ nhiều nhất. Khác với các phim thập niên 1970, phim mới đổi hẳn giọng điệu: Phương Thế Ngọc là chàng trai nhà giàu ở Quảng Đông, ham vui, hay gây chuyện, và người mẹ Miêu Thuý Hoa, do Tiêu Phương Phương đóng, là một nhân vật hài hước, mạnh mẽ, chiếm trọn nhiều cảnh.
Phim có những trường đoạn được nhớ lâu như màn đấu võ kén rể và cảnh đánh nhau trên vai đám đông. Cách dựng hành động dùng nhiều dây cáp, nhảy cao, động tác bay bổng, khác với lối quyền cước chân phương của Lưu Gia Lương. Đó là phong cách điện ảnh Hồng Kông đầu thập niên 1990, khi phim võ hiệp được làm mới với kỹ xảo và nhịp hài.
Ở nửa sau, phim chuyển sang chuyện hội kín chống Thanh và cuộc đối đầu với quan lại, giữ lại cái nền truyền thuyết quen thuộc. Phần hai ra mắt cùng năm, tiếp tục đưa nhân vật vào những cuộc phiêu lưu mới. Với khán giả Việt, hai phim này gắn với thời băng video và những bản lồng tiếng được truyền tay nhau, nên cái tên Phương Thế Ngọc trở nên thân thuộc như một nhân vật cổ tích.
Những chi tiết hay bị tưởng là sử
Phương Thế Ngọc được mẹ ngâm thuốc từ nhỏ nên đao thương khó vào người. Đây là chi tiết của truyện kể dân gian, có nhiều dị bản và được phim khai thác. Không có tư liệu nào xác nhận, và bản thân chi tiết mang màu sắc thần thoại rõ ràng, tương tự nhiều huyền thoại anh hùng ở các nền văn hoá khác.
Hồng Hy Quan là người sáng lập Hồng quyền. Nhiều người tập Hồng quyền kể như vậy trong câu chuyện dòng truyền. Đây là truyền thống của võ phái, đáng tôn trọng, nhưng các nhà nghiên cứu lịch sử võ thuật thường coi đó là truyện kể nguồn gốc chứ chưa phải sự kiện đã chứng minh.
Bạch Mi phản bội Thiếu Lâm, dẫn quân Thanh đốt chùa. Đây là một phiên bản truyện kể được điện ảnh ưa dùng. Các phiên bản khác kể khác, và võ phái mang tên Bạch Mi có cách nhìn riêng về nhân vật này. Phim chọn phiên bản có kịch tính nhất.
Phương Thế Ngọc chết trẻ trong trận đấu. Nhiều truyện kể và phim cho nhân vật chết trẻ, nhưng chi tiết khác nhau giữa các bản. Phim năm 1993 không đi theo hướng này. Sự khác nhau ấy cho thấy đây là chất liệu văn chương được kể lại nhiều lần.
Hai người là bạn đồng môn thân thiết. Trong nhiều truyện kể và phim, họ là đồng môn dưới trướng Chí Thiện thiền sư. Mối quan hệ ấy là một phần của thế giới truyền thuyết Nam Thiếu Lâm, không có văn bản đương thời ghi lại.
Mỗi thời kể lại một kiểu
Theo dõi hai nhân vật qua các thời kỳ, bạn sẽ thấy hình ảnh của họ đổi theo thị hiếu và theo cách làm phim của từng giai đoạn. Các mốc dưới đây là khái quát, không phải danh mục đầy đủ:
- Tiểu thuyết và truyện kể đời Thanh: hai người là đệ tử Thiếu Lâm giỏi võ, gắn với chuyện vua Càn Long vi hành và chuyện chùa bị tấn công; giọng kể nghiêng về truyện lạ, truyện phiêu lưu.
- Kịch hát và truyện kể ở trà quán: các tích được tách ra thành từng đoạn ngắn, nhân vật mang tính ước lệ, thiện ác rõ ràng, phù hợp với khán giả bình dân.
- Phim tiếng Quảng ở Hồng Kông giữa thế kỷ XX: nhân vật được dựng thành những anh hùng địa phương gần gũi với cộng đồng nói tiếng Quảng, cùng thời với các phim về Hoàng Phi Hồng.
- Phim của Trương Triệt giữa thập niên 1970: hai người trở thành người hùng trẻ tuổi, nghĩa khí, có khi chết bi tráng.
- Phim của Lưu Gia Lương cuối thập niên 1970: Hồng Hy Quan thành hình mẫu người cha, người thầy, câu chuyện xoay quanh truyền nghề.
- Phim đầu thập niên 1990: Phương Thế Ngọc thành chàng trai tinh nghịch, phim pha hài, kỹ xảo dây cáp và hành động bay bổng.
- Phim truyền hình nhiều tập: nhân vật được kéo dài thành hàng chục tập, thêm nhiều tuyến phụ, tình cảm và gia đình.
Không phiên bản nào trong số đó là "bản gốc đúng". Mỗi thời đại chọn từ kho truyện kể những gì hợp với mình, và chính sự linh hoạt ấy giữ cho hai nhân vật sống qua hơn hai thế kỷ.
Vì sao hai nhân vật sống dai trên màn ảnh
Lý do đầu tiên là hai nhân vật bổ sung cho nhau rất tự nhiên. Một người điềm tĩnh, một người bốc đồng; một người là hình mẫu người cha, người thầy, một người là hình mẫu tuổi trẻ. Biên kịch có thể ghép họ thành cặp, cho họ đối đầu rồi hoà giải, hoặc tách ra kể riêng mà vẫn hấp dẫn.
Lý do thứ hai là cái nền truyền thuyết Nam Thiếu Lâm cho sẵn mọi thứ một phim võ thuật cần: một thảm hoạ ban đầu, một kẻ phản bội, một triều đình hùng mạnh, những người sống sót mang chí phục thù. Mỗi thế hệ làm phim chỉ việc đặt nhân vật vào khung ấy và kể theo thị hiếu thời mình.
Lý do thứ ba gắn với cộng đồng người Hoa ở khắp Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Ở nhiều võ quán, hội quán, câu chuyện về Hồng Hy Quan, Phương Thế Ngọc được kể như chuyện của tổ tiên trong nghề. Phim ảnh tiếp sức cho những câu chuyện ấy, và ngược lại, những câu chuyện ấy cho phim một lượng khán giả trung thành. Khi xem, bạn có thể thưởng thức trọn vẹn, chỉ cần nhớ rằng đó là truyện kể được điện ảnh tô đậm, không phải trang sử.
Câu hỏi thường gặp
Phương Thế Ngọc có phải là người có thật không?
Phương Thế Ngọc là nhân vật trong truyện kể dân gian và tiểu thuyết đời Thanh về Nam Thiếu Lâm, không có tiểu sử được tư liệu đương thời xác thực. Giới nghiên cứu thường xếp ông vào nhóm nhân vật truyền thuyết; các chi tiết trên phim là sáng tác.
Mẹ của Phương Thế Ngọc tên là gì?
Theo truyện kể và các phim, mẹ Phương Thế Ngọc là Miêu Thuý Hoa, một người phụ nữ giỏi võ. Trong phim năm 1993, nhân vật này do Tiêu Phương Phương đóng và là một trong những vai được khán giả nhớ nhất của phim.
Phim Hồng Hy Quan năm 1977 kể về điều gì?
Phim của Lưu Gia Lương kể Hồng Hy Quan thoát khỏi chùa bị đốt, lập gia đình với Phương Vịnh Xuân, người giỏi thế hạc, và nuôi con trai Hồng Văn Định học cả thế hổ lẫn thế hạc để đối đầu với Bạch Mi. Đây là cách điện ảnh kể lại câu chuyện nguồn gốc của Hổ hạc song hình.
Bạch Mi trên phim có giống Bạch Mi trong võ phái không?
Không hẳn. Phim thường dựng Bạch Mi là kẻ phản bội Thiếu Lâm. Võ phái mang tên Bạch Mi ở Quảng Đông có câu chuyện dòng truyền riêng và nhìn nhân vật này theo cách khác. Điện ảnh chỉ chọn một phiên bản truyện kể có kịch tính.
Có phim truyền hình nào về Phương Thế Ngọc chiếu ở Việt Nam không?
Có nhiều phim truyền hình Hồng Kông và Đài Loan về Phương Thế Ngọc, Hồng Hy Quan từng được lồng tiếng và lưu hành ở Việt Nam. Tên gọi tiếng Việt thay đổi theo từng bản, nên khi tìm lại, bạn nên dùng thêm tên gốc hoặc năm sản xuất.
Nên xem phim nào để hiểu hai nhân vật này?
Nếu thích không khí bi tráng, xem phim năm 1974 của Trương Triệt. Nếu muốn thấy câu chuyện thầy trò, gia đình và võ thuật chân phương, xem phim năm 1977 của Lưu Gia Lương. Nếu muốn giải trí nhẹ nhàng, xem phim năm 1993.