"Thiếu Lâm tam thập lục phòng" là phim võ thuật của hãng Thiệu Thị (Hồng Kông) ra mắt năm 1978, do Lưu Gia Lương đạo diễn, Lưu Gia Huy đóng vai chính. Phim kể chuyện một chàng trai Quảng Đông chạy trốn sự truy bắt của quan quân nhà Thanh, vào chùa Thiếu Lâm, vượt qua ba mươi lăm "phòng" luyện tập rồi xin mở phòng thứ ba mươi sáu để dạy võ cho người ngoài chùa. Nhân vật ấy trở thành nhà sư Tam Đức.
Phim được nhiều nhà phê bình xếp vào hàng kinh điển của dòng phim võ thuật Hồng Kông vì một lý do khá lạ: gần nửa thời lượng chỉ dành cho việc tập luyện. Bài này giải thích cấu trúc ấy, nhân vật Tam Đức trong phim và trong truyện kể, hai phần tiếp theo, cùng những chỗ người xem cần phân biệt giữa tưởng tượng điện ảnh và đời sống chùa thật.
Bộ phim và những người làm nên nó
Lưu Gia Lương xuất thân từ một gia đình võ thuật Quảng Đông theo hệ Hồng quyền; cha ông, Lưu Trạm, là học trò của Lâm Thế Vinh, người thường được nhắc trong dòng truyền của Hoàng Phi Hồng. Trước khi làm đạo diễn, Lưu Gia Lương là chỉ đạo võ thuật lâu năm của điện ảnh Hồng Kông, đặc biệt trong nhiều phim của Trương Triệt. Khi tự đứng ra làm phim, ông theo đuổi một hướng rất rõ: võ trên màn ảnh phải giống võ thật về tư thế và nguyên lý, không chỉ đẹp mắt.
Lưu Gia Huy, người đóng vai chính, là người trong cùng gia đình võ thuật họ Lưu và gắn bó với Lưu Gia Lương trong nhiều phim. Hình ảnh nhà sư đầu cạo, ánh mắt tĩnh mà rắn của ông trong phim này về sau trở thành một trong những hình tượng võ tăng dễ nhận ra nhất của điện ảnh châu Á.
Phim thuộc dòng phim Thiếu Lâm mà hãng Thiệu Thị sản xuất nhiều trong thập niên 1970, lấy bối cảnh đầu đời Thanh và các truyền thuyết về Nam Thiếu Lâm ở phương Nam. Điểm khác biệt nằm ở chỗ phim không xoay quanh trận đánh hay âm mưu, mà xoay quanh quá trình một người bình thường được rèn thành võ tăng.
Cốt truyện ngắn gọn
Lưu Dụ Đức là một thanh niên học trò ở Quảng Đông có cảm tình với những người chống lại quan quân nhà Thanh. Khi nhóm của anh bị đàn áp, người thân và bạn bè gặp nạn, anh trốn thoát và tìm đường lên chùa Thiếu Lâm, nơi mà lời đồn nói có thể học được võ nghệ. Chùa lúc đầu không muốn nhận một người mang thù hận, nhưng rồi cho anh xuất gia với pháp danh Tam Đức.
Phần giữa phim là hành trình qua ba mươi lăm phòng tập. Mỗi phòng rèn một năng lực riêng, từ thăng bằng, sức cổ tay, sức cánh tay, đến phản xạ của mắt và sức chịu đựng của đầu, cổ. Tam Đức thất bại nhiều lần, có những phòng mất rất lâu mới vượt qua. Khi đã thông thạo, anh được đề nghị làm chủ một phòng, nhưng lại xin lập phòng thứ ba mươi sáu để truyền võ cho người dân bên ngoài.
Đề nghị ấy trái với nếp chùa và khiến anh phải rời đi. Phần cuối phim là quãng đời Tam Đức xuống núi, tìm lại những người cùng chí hướng, đối đầu với viên quan đã gây ra thảm cảnh ban đầu. Phần kết xin để bạn tự xem; điều đáng nói là phim kết thúc bằng hình ảnh một lớp học, không phải hình ảnh trả thù.
Ba mươi lăm phòng tập: phim dựng thế nào, nên hiểu ra sao
Các phòng tập là phần nổi tiếng nhất của phim. Bảng dưới mô tả vài phòng tiêu biểu theo cách phim thể hiện, kèm ghi chú về mức độ hư cấu.
| Phòng trong phim | Phim thể hiện | Nên hiểu thế nào |
|---|---|---|
| Phòng thăng bằng | Đi qua mặt nước trên những bó gỗ nổi | Hình ảnh tượng trưng cho khả năng giữ trọng tâm; không phải bài tập có ghi chép |
| Phòng sức tay | Gánh nước lên dốc, hai cánh tay buộc lưỡi dao để không được hạ xuống | Cảnh dàn dựng để tạo kịch tính, không bắt chước |
| Phòng cổ tay | Dùng quả nặng gắn đầu sào để gõ chuông từ xa | Ý tưởng điện ảnh về sức bền và độ chính xác |
| Phòng mắt | Nhìn theo ánh lửa nhang, đèn mà không quay đầu | Biểu tượng của sự tập trung; không phải phương pháp luyện mắt |
| Phòng đầu | Lao đầu vào bao cát nặng | Cảnh nguy hiểm, có biện pháp an toàn của đoàn phim; tuyệt đối không thử |
| Phòng binh khí | Chọn binh khí theo sở trường từng người | Gần với thực tế hơn: võ truyền thống có nhiều loại binh khí |
Không có tư liệu nào cho thấy chùa Thiếu Lâm, ở Tung Sơn hay ở phương Nam, từng tổ chức việc tập võ thành ba mươi lăm phòng như vậy. Đây là một cấu trúc kể chuyện: chia quá trình rèn luyện thành từng chặng để người xem thấy rõ sự tiến bộ của nhân vật. Nhiều cảnh trong bảng có thể gây chấn thương nặng nếu bắt chước.
Tam Đức: nhân vật truyện kể hay người có thật
Tam Đức hoà thượng không phải do bộ phim nghĩ ra. Tên ông xuất hiện trong các truyện kể dân gian Quảng Đông về Nam Thiếu Lâm và trong câu chuyện dòng truyền của một số võ phái phương Nam, thường cùng với những cái tên như Chí Thiện thiền sư, Hồng Hy Quan, Phương Thế Ngọc. Trong những truyện kể ấy, ông là nhà sư giỏi võ, có công truyền dạy cho người ngoài chùa.
Tuy vậy, cũng như phần lớn nhân vật gắn với Nam Thiếu Lâm, Tam Đức không có tiểu sử được xác thực bằng tư liệu đương thời. Bản thân việc Nam Thiếu Lâm ở đâu và có bị đốt hay không vẫn là vấn đề giới nghiên cứu còn tranh luận. Phim lấy cái tên và ý tưởng "đưa võ ra khỏi chùa" từ truyền thuyết, rồi tự dựng toàn bộ tiểu sử: tên tục Lưu Dụ Đức, quê quán, hoàn cảnh xuất gia.
Vì vậy, khi đọc trên mạng những bài kể "tiểu sử Tam Đức" khớp đúng từng chi tiết với phim, bạn nên nhận ra nguồn gốc của nó là kịch bản năm 1978. Về các truyền thuyết Nam Thiếu Lâm nói chung, chuyên mục Nam Thiếu Lâm của trang có bài đi sâu hơn.
Cây tam tiết côn và những chi tiết phim gán cho Tam Đức
Một cảnh nổi tiếng của phim là lúc Tam Đức, sau nhiều lần thất bại trước một đối thủ dùng song đao trong chùa, nghĩ ra cách nối ba đoạn gỗ thành một cây côn có khớp, vừa đánh xa vừa đánh gần được. Từ đó, nhiều người tin rằng Tam Đức là người sáng chế tam tiết côn.
Đây là cách kể của phim. Côn nhiều khúc nối bằng xích hay vòng sắt là loại binh khí có trong nhiều truyền thống võ thuật Trung Hoa, và không có tư liệu nào xác định được một người sáng chế cụ thể. Gán phát minh cho một nhân vật là thủ pháp quen thuộc của truyện kể võ hiệp: mỗi binh khí, mỗi bài quyền đều cần một "ông tổ" để câu chuyện có điểm tựa.
Tam tiết côn là binh khí khó điều khiển, dễ tự gây chấn thương cho người mới. Phần này chỉ bàn ở góc văn hoá – điện ảnh; bài không hướng dẫn cách cầm hay cách đánh. Ai có ý định tập binh khí nên tìm đến võ đường có người hướng dẫn và có quy định an toàn rõ ràng.
Hai phần tiếp theo và vòng đời của một hình tượng
Thành công của phim dẫn tới hai phim tiếp nối mà Lưu Gia Lương và Lưu Gia Huy cùng tham gia. Phim thứ hai, ra mắt năm 1980 và thường được biết với tên tiếng Anh "Return to the 36th Chamber", không kể tiếp đời Tam Đức mà chuyển sang giọng hài: một người thợ nhuộm giả làm Tam Đức, rồi phải thật sự lên chùa học võ, trong đó có cảnh học bằng cách dựng giàn tre. Phim thứ ba, khoảng năm 1985, đưa nhân vật Phương Thế Ngọc vào làm đệ tử ở chùa.
Hai phần sau không có sức nặng như phim đầu, nhưng góp phần giữ hình tượng "phòng luyện" sống lâu trong văn hoá đại chúng. Cụm từ "ba mươi sáu phòng" về sau được nhắc lại trong âm nhạc, phim ảnh và truyện tranh ở nhiều nước, có khi chẳng còn liên quan gì đến võ thuật. Phần ảnh hưởng ra ngoài châu Á được bàn trong bài riêng về Thiếu Lâm trong văn hoá đại chúng phương Tây.
Với khán giả Việt, phim từng được lồng tiếng và lưu hành qua băng video. Tên gọi "Thiếu Lâm tam thập lục phòng" là đọc theo âm Hán Việt của tên phim gốc; một số bản lồng tiếng có thể đặt tên khác, nên khi tìm lại phim, bạn có thể dùng thêm tên tiếng Anh để chắc chắn đúng phim.
Vì sao phim vẫn được xem như kinh điển
Lý do đầu tiên là cấu trúc. Phần lớn phim võ thuật đặt cao trào ở trận đánh cuối, còn phim này đặt sức hút ở quá trình. Người xem theo dõi một người thất bại, tập lại, thất bại tiếp, và thấy niềm vui khi anh vượt qua một chặng. Cấu trúc "rèn luyện từng bước" ấy sau này được rất nhiều phim thể thao, phim võ thuật ở nhiều nước học theo.
Lý do thứ hai là thông điệp. Phim không kết bằng sự trả thù đẫm máu mà bằng ý muốn chia sẻ hiểu biết cho người bình thường. Đây là một ý tưởng đẹp, dù trong lịch sử, việc võ nghệ lan rộng ra ngoài chùa diễn ra qua nhiều con đường khác nhau chứ không nhờ một quyết định của một người.
Lý do thứ ba là chất võ. Nhờ nền tảng gia đình của đạo diễn, các tư thế, bộ tấn trong phim được giới tập võ đánh giá là có thật hơn mức thường thấy. Dĩ nhiên đó vẫn là võ được biên đạo cho máy quay. Thích phim là một chuyện; muốn tập võ thì cần thầy, cần lớp và cần thời gian, không thể học qua màn hình.
Câu hỏi thường gặp
Thiếu Lâm tam thập lục phòng ra mắt năm nào?
Phim ra mắt năm 1978, do hãng Thiệu Thị ở Hồng Kông sản xuất, Lưu Gia Lương đạo diễn và Lưu Gia Huy đóng vai chính. Tên tiếng Anh thường gặp là "The 36th Chamber of Shaolin", có nơi gọi là "Master Killer".
Tam Đức hoà thượng có phải người có thật không?
Tên Tam Đức có trong truyện kể dân gian Quảng Đông về Nam Thiếu Lâm và trong câu chuyện dòng truyền của vài võ phái, nhưng không có tiểu sử được xác thực bằng tư liệu đương thời. Tiểu sử chi tiết như tên tục Lưu Dụ Đức là phần do phim xây dựng.
Chùa Thiếu Lâm có thật sự có 36 phòng luyện võ không?
Không có tư liệu nào cho thấy như vậy. Ba mươi lăm phòng trong phim là cấu trúc kể chuyện để thể hiện từng chặng rèn luyện của nhân vật. Chùa thật là cơ sở tu hành, việc tập võ, nếu có trong từng thời kỳ, không được tổ chức theo kiểu đó.
Tam Đức có phải người sáng chế tam tiết côn không?
Đó là chi tiết do phim gán cho nhân vật. Côn nhiều khúc là binh khí có trong nhiều truyền thống võ thuật Trung Hoa, và không có tư liệu xác định người sáng chế. Truyện kể võ hiệp thường gán mỗi binh khí cho một ông tổ để câu chuyện có điểm tựa.
Phim Thiếu Lâm tam thập lục phòng có phần tiếp theo không?
Có hai phim tiếp nối, một phim ra mắt năm 1980 với giọng hài, một phim khoảng năm 1985 đưa nhân vật Phương Thế Ngọc vào. Hai phần này không kể tiếp đời Tam Đức theo mạch thẳng mà dựng câu chuyện mới quanh hình tượng chùa và phòng luyện.
Trẻ em xem phim này có nên không?
Phim có những cảnh luyện tập khắc nghiệt và vài cảnh bạo lực của dòng phim võ thuật thập niên 1970. Nếu xem cùng trẻ, phụ huynh nên ngồi cùng, nói rõ các cảnh như lao đầu vào bao cát hay mang dao trên tay là dàn dựng, không được bắt chước.