"Thiếu Lâm Tự" là phim võ thuật do hãng Trung Nguyên ở Hồng Kông sản xuất, đạo diễn Trương Hâm Viêm, công chiếu năm 1982, với vai chính Giác Viễn do Lý Liên Kiệt đóng khi còn là vận động viên võ thuật thể thao. Phim lấy bối cảnh cuối Tùy đầu Đường, kể chuyện một chàng trai mang thù nhà vào chùa Thiếu Lâm học võ, rồi cùng các nhà sư giúp Tần vương Lý Thế Dân. Đây là một trong những phim đầu tiên quay nhiều cảnh ngay tại chùa và vùng núi Tung Sơn.
Với nhiều gia đình Việt, phim là hình ảnh đầu tiên về Thiếu Lâm: tiếng chuông sớm, những nhà sư múa côn trên sân đá, bài hát chăn dê ngân trên đồi. Bài này tóm cốt truyện ở mức vừa đủ, đặt phim cạnh tư liệu lịch sử mà nó dựa vào, và chỉ ra phần nào là sáng tác để bạn xem lại phim với con mắt tỉnh táo hơn mà không mất đi cái thú của một phim hay.
Bộ phim ra đời trong hoàn cảnh nào
Cuối thập niên 1970 sang đầu thập niên 1980, điện ảnh Hồng Kông bắt đầu có những dự án hợp tác quay ở đại lục. Hãng Trung Nguyên là một hãng nhỏ ở Hồng Kông; "Thiếu Lâm Tự" là dự án lớn nhất của hãng, quay phần lớn ở tỉnh Hà Nam, trong đó có những cảnh dựng ngay trong khuôn viên chùa và trên các sườn núi quanh Đăng Phong. Với một phim võ thuật, có bối cảnh thật thay cho phim trường là một lợi thế hiếm.
Điểm đặc biệt thứ hai là dàn diễn viên. Thay vì dùng diễn viên võ thuật chuyên nghiệp của điện ảnh Hồng Kông, phim chọn nhiều vận động viên võ thuật thể thao (wushu) của các đội tuyển ở đại lục. Lý Liên Kiệt khi ấy là vận động viên đội Bắc Kinh, đã có nhiều thành tích ở các giải toàn quốc. Lối đánh trên phim vì thế mang đậm chất biểu diễn của võ thuật thể thao: động tác rộng, tốc độ cao, nhào lộn đẹp mắt.
Phim công chiếu ở Hồng Kông đầu năm 1982 và thành công lớn về doanh thu, rồi được chiếu rộng rãi ở đại lục và nhiều nước châu Á. Ở Việt Nam, phim đến với khán giả qua rạp, qua băng video và các bản lồng tiếng, thuyết minh truyền tay nhau suốt nhiều năm, nên rất nhiều người nhớ phim mà không nhớ mình xem lần đầu ở đâu.
Cốt truyện tóm gọn, không kể hết
Phim mở đầu ở thời loạn cuối nhà Tùy. Vương Nhân Tắc, một viên tướng dưới quyền Vương Thế Sung đang cát cứ ở Lạc Dương, bắt dân đi làm phu xây thành và đối xử tàn bạo. Cha của nhân vật chính bị hại; chàng trai trốn thoát trong tình trạng bị thương nặng và được các nhà sư chùa Thiếu Lâm cứu về chữa trị.
Ở chùa, chàng xin ở lại học võ với ý định báo thù, sau đó xuất gia và được đặt pháp danh Giác Viễn. Phần giữa phim là những ngày tập luyện, những lần phạm giới vì tính khí bồng bột, mối thân tình với vị sư phụ và các sư huynh, cùng một mối tình nhẹ nhàng với cô gái chăn dê ở chân núi. Xung đột giữa giới luật nhà chùa và lòng thù hận là sợi chỉ chạy suốt phim.
Phần cuối, số phận của Giác Viễn gặp số phận của Tần vương Lý Thế Dân, người đang đánh Vương Thế Sung. Các nhà sư phải chọn đứng về một bên trong chiến sự, và phim kết bằng những trận đánh lớn. Kể đến đây là đủ để bạn nắm bối cảnh; phần kết xin để dành cho lúc xem.
Phim và sử liệu: chỗ nào có thật, chỗ nào sáng tác
Phim dựa vào một sự kiện có ghi trên bia đá chùa Thiếu Lâm: năm 621, một nhóm tăng nhân giúp quân Đường bắt Vương Nhân Tắc, cháu của Vương Thế Sung. Bảng dưới đặt các chi tiết trên phim cạnh tư liệu.
| Chi tiết trên phim | Tư liệu nói gì | Kết luận |
|---|---|---|
| Vương Nhân Tắc là kẻ ác chính | Bia đời Đường có nhắc tên người bị các nhà sư bắt, là cháu của Vương Thế Sung | Tên nhân vật có gốc sử; tính cách, tội ác trên phim là sáng tác |
| Nhân vật Giác Viễn | Không có trong danh sách mười ba tăng nhân trên bia | Nhân vật hư cấu |
| Mười ba nhà sư giúp Tần vương | Bia có ghi danh sách tăng nhân có công | Có gốc sử |
| Các nhà sư đánh bằng côn, cứu Lý Thế Dân giữa vòng vây | Bia không nhắc vũ khí, không nói cứu mạng | Lớp truyện kể về sau và kịch bản phim |
| Chùa được triều đình ban thưởng | Bia ghi chùa được ban ruộng đất | Có gốc sử |
| Lời đồn đi kèm phim: vua cho nhà sư Thiếu Lâm uống rượu ăn thịt | Không có trong văn bia | Truyền miệng hiện đại, không có căn cứ trong bia |
Nói gọn: khung lớn của phim có thật, người và việc cụ thể phần lớn là sáng tác. Chuyên mục tăng binh của trang có bài riêng về tấm bia năm 728, nếu bạn muốn đọc kỹ phần văn bia.
Võ trên phim: đẹp, nhanh nhưng là võ của năm 1982
Người xem hay hỏi võ trên phim có phải võ Thiếu Lâm thời Đường không. Câu trả lời là không, và cũng không thể là thế. Thời Đường không để lại ghi chép nào về bài quyền hay côn pháp của chùa. Những gì bạn thấy trên phim là võ thuật thể thao hiện đại, được biên đạo cho máy quay, với các bài quyền, côn, đao, kiếm, thương vốn là nội dung thi đấu của vận động viên thời ấy.
Chính điều đó làm nên sức hút của phim. Các vận động viên không cần đóng thế; động tác của họ vừa thật về thể lực vừa đẹp về hình thể. Phim cũng có nhiều đoạn tập luyện trên sân chùa, bên suối, trên vách đá, tạo ấn tượng rằng võ và đời tu gắn bó với nhau trong từng sinh hoạt.
Những cảnh nhào lộn, đánh trên cao, đỡ đòn bằng thân người đều do vận động viên có nhiều năm tập luyện thực hiện, có đạo diễn võ thuật và biện pháp an toàn của đoàn phim. Trẻ em xem phim rất dễ bắt chước, nên người lớn nên nói rõ điều này với con; một bài riêng của chuyên mục bàn kỹ cách xem phim Thiếu Lâm cùng trẻ nhỏ.
Hình tượng nhà sư trên phim so với đời tu thật
Phim xây dựng chùa như một gia đình lớn: vị sư phụ nghiêm mà thương, các sư huynh mỗi người một tính, phương trượng là bậc trưởng lão ít lời. Cách kể ấy dễ gần với khán giả, nhưng dễ khiến người xem nghĩ rằng sinh hoạt chính của một ngôi chùa là luyện võ. Trong đời tu thật, trọng tâm của tăng nhân là tu học, giữ giới, tụng kinh, làm việc chung và phục vụ Phật sự; võ nghệ, nếu có, chỉ là một phần của đời sống ở một số chùa nhất định.
Phim cũng dùng nhiều chi tiết mang tính sân khấu: cạo tóc nhận pháp danh ngay sau vài cảnh, phạm giới rồi được tha dễ dàng, nhà sư cầm binh khí ra trận. Đó là những rút gọn cần thiết cho nhịp phim. Muốn biết lễ xuất gia, giới luật và nếp sinh hoạt trong chùa thật sự diễn ra thế nào, cách tốt nhất là hỏi chư tăng, ni hoặc đọc các sách giới thiệu Phật giáo do người trong giới biên soạn.
Dù vậy, phim có một điểm tinh tế đáng ghi nhận: nó không biến chùa thành một võ đường thuần tuý. Mâu thuẫn giữa lòng thù hận của Giác Viễn và lời dạy về từ bi được đặt lên hàng đầu, và các nhà sư chỉ cầm côn khi bị đẩy vào thế phải chọn. Chính lớp đạo đức ấy làm phim khác với nhiều phim võ thuật cùng thời chỉ xoay quanh đánh nhau.
Mục dương khúc và chất trữ tình của phim
Nhiều người không nhớ trận đánh nào nhưng vẫn ngân nga được bài hát chăn dê của phim, thường được biết với tên "Mục dương khúc". Bài hát gắn với cô gái chăn dê ở chân núi và những cảnh đồng cỏ, sườn đồi, đàn dê thong thả. Giai điệu mộc mạc, lời ca tả cảnh núi rừng Tung Sơn, rất khác với tiếng hô và tiếng côn va nhau ở những cảnh khác.
Chất trữ tình ấy là một lựa chọn có chủ ý. Phim không chỉ kể chuyện báo thù, mà kể chuyện một người trẻ đứng giữa hai con đường: đời tu với giới luật và sự tĩnh lặng, đời thường với tình cảm và nỗi hận. Bài hát và những cảnh thiên nhiên giữ cho phim có nhịp thở, để các trường đoạn đánh nhau không nối nhau liên tục.
Khi xem lại hôm nay, bạn sẽ thấy phim dành nhiều thời lượng cho cảnh sinh hoạt nhà chùa: gánh nước, quét sân, tụng kinh, ăn chay. Những cảnh này có giá trị tư liệu nhất định về hình ảnh chùa Thiếu Lâm đầu thập niên 1980, khi nhiều công trình chưa được tu bổ như bây giờ, dù cách dàn dựng vẫn là của điện ảnh.
Xem lại phim hôm nay: vài điều nên để ý
Nếu bạn định xem lại "Thiếu Lâm Tự" hoặc giới thiệu phim cho người trẻ, mấy gợi ý sau giúp buổi xem có thêm chiều sâu:
- Để ý những cảnh quay ngoài trời: sườn núi đá, rừng thông, sân gạch cũ. Phần lớn được quay ở vùng Tung Sơn, khác hẳn phim trường dựng ở Hồng Kông hay Đài Loan cùng thời.
- Nhớ rằng Giác Viễn là nhân vật hư cấu. Trùng hợp thú vị là trong tiểu thuyết Kim Dung cũng có một nhà sư Thiếu Lâm tên Giác Viễn, nhưng hai nhân vật không liên quan gì nhau.
- Phân biệt giới luật trên phim với giới luật thật. Phim dùng chuyện phạm giới làm chất liệu kịch tính; muốn hiểu giới luật của nhà chùa, nên hỏi chư tăng hoặc đọc sách giới thiệu Phật giáo nghiêm túc.
- So cảnh mười ba nhà sư giúp Tần vương với tấm bia năm 728 để thấy câu chuyện đã được bồi thêm thế nào qua nhiều thế kỷ.
- Nghe bản lồng tiếng hoặc thuyết minh tiếng Việt cũ nếu còn, vì nhiều tên riêng quen thuộc với người Việt xuất phát từ các bản này.
- Xem cùng phần tiếp nối "Thiếu Lâm tiểu tử" để thấy cùng một ê kíp chuyển từ bi kịch sang hài hước như thế nào.
Xem theo cách ấy, phim không mất đi sự hấp dẫn mà còn trở thành cửa ngõ để bạn tìm hiểu ngôi chùa thật và lịch sử thật phía sau.
Câu hỏi thường gặp
Phim Thiếu Lâm Tự 1982 có dựa trên chuyện thật không?
Có một phần. Phim lấy cảm hứng từ sự kiện năm 621 được ghi trên bia đá chùa Thiếu Lâm, khi một nhóm tăng nhân giúp quân Đường bắt Vương Nhân Tắc. Nhân vật Giác Viễn, chuyện báo thù, mối tình và phần lớn trận đánh là sáng tác của biên kịch.
Phim Thiếu Lâm Tự có quay ở chùa Thiếu Lâm thật không?
Theo các tư liệu giới thiệu phim, nhiều cảnh được quay ở tỉnh Hà Nam, trong đó có khuôn viên chùa và vùng núi quanh Đăng Phong. Một số cảnh khác quay ở nơi khác, như thông lệ của phần lớn phim truyện có cảnh chiến trận.
Giác Viễn trong phim có phải là người có thật không?
Không. Danh sách mười ba tăng nhân có công trên bia đời Đường không có tên Giác Viễn. Đây là nhân vật do biên kịch tạo ra để kể câu chuyện một người trẻ đứng giữa thù nhà và đời tu.
Diễn viên trong phim Thiếu Lâm Tự có phải là võ sư không?
Phần lớn diễn viên chính là vận động viên võ thuật thể thao của các đội tuyển ở đại lục, không phải diễn viên chuyên nghiệp. Họ thi đấu các nội dung quyền và binh khí biểu diễn, vì vậy động tác trên phim rất đẹp và nhanh nhưng mang phong cách wushu hiện đại.
Bài hát chăn dê trong phim Thiếu Lâm Tự tên là gì?
Bài hát thường được biết với tên "Mục dương khúc", gắn với nhân vật cô gái chăn dê và những cảnh đồng cỏ dưới chân núi. Đây là một trong những ca khúc phim được nhớ lâu nhất của thập niên 1980, kể cả với khán giả Việt Nam.
Nên xem phim Thiếu Lâm Tự trước hay đọc lịch sử chùa Thiếu Lâm trước?
Thứ tự nào cũng được. Nhiều người xem phim trước rồi mới tò mò về ngôi chùa thật, đó là con đường tự nhiên. Điều quan trọng là khi đọc tư liệu, bạn nhớ phim là tác phẩm hư cấu, không phải phim tài liệu về thời Đường.