Phần lớn những chi tiết làm nên "chất Thiếu Lâm" trên phim — hành lang người gỗ phải vượt qua mới được xuống núi, mười tám đồng nhân canh cửa, nhà sư uống rượu ăn thịt được vua cho phép, những tuyệt kỹ đập gạch bằng đầu — là truyền thuyết hoặc sáng tạo điện ảnh, không có trong tư liệu về chùa. Riêng mấy chấm sẹo trên đầu nhà sư là một tục có thật trong Phật giáo Trung Hoa, nhưng có lịch sử riêng và không liên quan gì đến võ công.
Bài này đi qua từng chi tiết quen thuộc, kể chúng xuất hiện trên phim thế nào, rồi đặt cạnh những gì sử liệu và giới nghiên cứu cho biết. Mục đích không phải để làm mất hứng xem phim, mà để bạn thưởng thức phim như thưởng thức một câu chuyện hay, đồng thời có câu trả lời khi con em hay bạn bè hỏi "cái đó có thật không".
Mộc nhân hạng: hành lang người gỗ chưa ai tìm thấy
Mộc nhân hạng, tức "ngõ người gỗ", là một trong những truyền thuyết nổi tiếng nhất về Thiếu Lâm. Theo lời kể, muốn rời chùa xuống núi, đệ tử phải đi qua một hành lang có hàng trăm hình nhân bằng gỗ được điều khiển bằng cơ quan, tự động tung đòn. Ai vượt qua được mới chứng tỏ đủ bản lĩnh, ai không qua được phải ở lại tập tiếp. Một số bản còn kể ở cuối hành lang có một chiếc vạc nóng phải dùng tay ôm lên, để lại dấu vết trên cánh tay như một chứng chỉ.
Truyền thuyết này được đưa lên màn ảnh nhiều lần, rõ nhất là phim "Thiếu Lâm mộc nhân hạng" năm 1976 do Thành Long đóng chính. Những cảnh người gỗ vung tay chân, kêu lạch cạch trong hành lang tối đã trở thành hình ảnh kinh điển của dòng phim võ thuật thời ấy.
Không có tư liệu khảo cổ hay văn bản nào cho thấy chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn, hay một ngôi chùa Thiếu Lâm nào khác, từng có một hành lang như vậy. Với kỹ thuật cơ khí thời trước, một hệ thống hình nhân tự động phức tạp đến mức ấy càng khó hình dung. Giới nghiên cứu xếp mộc nhân hạng vào nhóm truyền thuyết hình thành muộn, phổ biến qua truyện kể và điện ảnh. Mộc nhân thật sự là một dụng cụ tập luyện có trong một số môn võ phương Nam, nhưng đó là một cột gỗ đứng yên để người tập luyện tay, khác xa hình ảnh trên phim.
Thập bát đồng nhân: mười tám người đồng canh cửa chùa
Gần với mộc nhân hạng là truyền thuyết về mười tám đồng nhân, những hình người bằng đồng, có khi được kể là mười tám võ tăng sơn mình màu đồng, đứng chặn đường đệ tử muốn xuống núi. Phim "Thiếu Lâm tự thập bát đồng nhân" làm ở Đài Loan năm 1976, đạo diễn Quách Nam Hoành, đã biến hình ảnh này thành trung tâm của cả một bộ phim và có những phần tiếp theo.
Con số mười tám rõ ràng lấy từ hình tượng thập bát La Hán, mười tám vị A-la-hán thường được thờ ở các chùa Trung Hoa và Việt Nam. Từ hình tượng tôn giáo ấy, truyện kể và điện ảnh tạo ra một nhóm "người canh cửa" mang sắc thái võ hiệp. Đây là một ví dụ điển hình về cách văn hoá đại chúng mượn yếu tố Phật giáo có thật rồi gán cho nó một chức năng hoàn toàn mới.
Tượng La Hán bằng đồng, gỗ hay đá thì có thật và có giá trị nghệ thuật cao ở nhiều chùa. Nếu gia đình bạn muốn bày tượng La Hán hay tượng Đạt Ma trong nhà, hãy chọn nơi có mô tả rõ ràng về chất liệu và xuất xứ; bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy. Còn mười tám đồng nhân biết đánh võ thì chỉ sống trên màn ảnh.
Sẹo giới trên đầu nhà sư: tục có thật nhưng không phải để luyện võ
Trên phim Thiếu Lâm, các nhà sư thường có mấy chấm tròn xếp hàng trên đỉnh đầu. Đây là tục có thật trong Phật giáo Trung Hoa, thường gọi là giới ba hay hương ba: trong lễ thọ giới, người thọ giới để đốt những mẩu hương nhỏ trên đỉnh đầu, để lại các vết sẹo, như một biểu hiện của sự phát nguyện. Số chấm có thể khác nhau tuỳ loại giới và tuỳ nơi.
Tục này không có trong giới luật gốc từ Ấn Độ. Giới nghiên cứu cho rằng nó hình thành ở Trung Hoa vào khoảng thời trung đại, các ý kiến về thời điểm cụ thể còn khác nhau. Theo nhiều tư liệu, từ thập niên 1980, tục này không còn được khuyến khích ở Trung Quốc đại lục, nên tăng nhân trẻ ngày nay phần lớn không có sẹo giới. Ở các nước và các truyền thống Phật giáo khác, có nơi có tục tương tự, có nơi không.
Trên phim, sẹo giới thường được dùng như dấu hiệu nhận biết "nhà sư Thiếu Lâm" và đôi khi bị gắn với võ công, như thể càng nhiều chấm càng cao tay. Đó là cách hiểu sai. Sẹo giới gắn với lễ thọ giới và đời sống tôn giáo, không liên quan gì đến võ nghệ. Muốn hiểu ý nghĩa tôn giáo của tục này, bạn nên hỏi chư tăng, ni.
Nhà sư uống rượu ăn thịt: Lỗ Trí Thâm, Tế Công và lời đồn về Thiếu Lâm
Một lời đồn lan rộng trên mạng là vua Đường đã ban cho nhà sư Thiếu Lâm đặc quyền uống rượu ăn thịt vì công giúp nhà Đường năm 621. Tấm bia đời Đường ghi lại công lao ấy chỉ nhắc đến việc ban ruộng đất, không có chữ nào về rượu thịt. Lời đồn này không có căn cứ trong sử liệu và được giới nghiên cứu xếp vào loại truyền miệng hiện đại.
Trong Phật giáo Trung Hoa, việc tăng ni ăn chay trường được đẩy mạnh từ thời Lương Vũ Đế ở thế kỷ VI, người đã ban văn bản kêu gọi tăng ni đoạn rượu thịt. Từ đó, ăn chay trở thành nếp chung của Phật giáo Bắc truyền, kể cả ở Việt Nam. Chùa Thiếu Lâm cũng theo nếp ấy.
Hình tượng "tửu nhục hoà thượng" trên phim có nguồn từ văn chương. Lỗ Trí Thâm trong Thuỷ hử là một nhà sư bất đắc dĩ, uống rượu ăn thịt và gây chuyện ở chùa. Tế Công, vị sư điên trong truyện kể dân gian Hàng Châu, cũng nổi tiếng với hình ảnh tay cầm quạt rách, ăn thịt uống rượu. Đó là những nhân vật được dựng ra để chế giễu thói đạo đức giả và đề cao tâm hơn hình thức, không phải hình mẫu sinh hoạt của tăng nhân. Phim Thiếu Lâm mượn hình tượng này để tạo tiếng cười hoặc để nhân vật trở nên gần gũi.
Bảng đối chiếu nhanh: phim kể gì, thực tế thế nào
Ngoài các chi tiết đã bàn, phim Thiếu Lâm còn nhiều mô-típ quen thuộc khác. Bảng dưới gom lại để bạn tra nhanh.
| Chi tiết trên phim | Thực tế | Mức độ |
|---|---|---|
| Phải vượt mộc nhân hạng mới được xuống núi | Không có tư liệu | Truyền thuyết, điện ảnh |
| Mười tám đồng nhân canh cửa | Mượn hình tượng thập bát La Hán | Sáng tạo của truyện, phim |
| Sẹo giới trên đầu | Tục thọ giới có thật, không liên quan võ | Có thật, bị hiểu sai |
| Vua cho nhà sư Thiếu Lâm ăn thịt uống rượu | Bia đời Đường không ghi | Lời đồn hiện đại |
| Đạt Ma truyền võ cho tăng nhân | Truyền thuyết hình thành muộn | Giới nghiên cứu không coi là sử |
| Nam Thiếu Lâm bị nhà Thanh đốt | Còn tranh luận về địa điểm và sự kiện | Truyền thuyết có nhiều dị bản |
| Đập gạch bằng đầu, treo người bằng cổ | Biểu diễn có kỹ thuật và rủi ro riêng | Không bắt chước |
| Khinh công bay trên mái nhà, chưởng phát sáng | Kỹ xảo dây cáp, hiệu ứng hình ảnh | Hư cấu |
Chuyên mục tăng binh và chuyên mục Nam Thiếu Lâm của trang có bài riêng về Đạt Ma truyền võ, bảy mươi hai tuyệt kỹ và chuyện chùa bị đốt, nếu bạn muốn đọc kỹ từng truyền thuyết.
Thiết đầu công và những màn biểu diễn sức chịu đựng
Phim và các đoạn clip trên mạng hay giới thiệu những màn như đập gạch bằng đầu, bẻ gãy gậy trên lưng, đứng trên mũi giáo, treo người bằng cổ, gắn với những cái tên như thiết đầu công, kim chung tráo, thiết bố sam. Khán giả dễ nghĩ đây là "công phu Thiếu Lâm" luyện được bằng nội lực bí truyền.
Thực tế, phần lớn các màn này là biểu diễn có kỹ thuật riêng: cách chọn vật liệu, góc đặt, điểm tiếp xúc, tư thế cơ thể, cùng nhiều năm rèn luyện có người hướng dẫn. Dù vậy, chúng vẫn mang rủi ro chấn thương thật, kể cả với người biểu diễn chuyên nghiệp. Trên phim, phần lớn lại là đạo cụ làm từ vật liệu dễ vỡ và kỹ xảo dựng hình.
Bài không giải thích cách làm những màn ấy và khuyên bạn đọc không thử, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên xem clip rồi bắt chước. Chấn thương đầu, cổ, cột sống có thể để lại hậu quả lâu dài. Những cái tên như kim chung tráo nên được hiểu ở góc văn chương và truyền thuyết; chuyên mục tăng binh của trang có bài riêng về bảy mươi hai tuyệt kỹ và phần hư cấu quanh chúng.
Thiếu Lâm túc cầu: khi điện ảnh tự chế giễu mình
Phim "Thiếu Lâm túc cầu" (2001) của Châu Tinh Trì là ví dụ thú vị về cách điện ảnh đùa với chính những mô-típ nó đã tạo ra. Nhân vật chính là một chàng trai nghèo sống bằng nghề nhặt đồ cũ, mê võ Thiếu Lâm, gom những sư huynh cũ, mỗi người giỏi một ngón võ, lập đội bóng đá. Mọi thứ quen thuộc của phim Thiếu Lâm, từ tuyệt kỹ có tên kêu, khí công phát sáng, đến tinh thần sư huynh đệ, đều được đẩy lên mức phóng đại để gây cười.
Phim cho thấy khán giả đã quá quen với những mô-típ ấy đến mức chỉ cần gợi một chút là nhận ra. Cũng nhờ vậy, những chi tiết hư cấu như khinh công, nội công phát sáng được nhìn đúng với bản chất của chúng: là ngôn ngữ của điện ảnh, của trí tưởng tượng.
Nhiều người xem phim này xong lại tò mò về ngôi chùa thật. Nếu bạn là một trong số đó, các chuyên mục lịch sử chùa, kiến trúc Tung Sơn và Thiền tông của trang là điểm bắt đầu tốt, nơi câu chuyện thật cũng nhiều điều bất ngờ không kém.
Câu hỏi thường gặp
Mộc nhân hạng ở chùa Thiếu Lâm có thật không?
Không có tư liệu khảo cổ hay văn bản nào cho thấy chùa Thiếu Lâm từng có hành lang người gỗ tự động như trong truyện và phim. Giới nghiên cứu xếp mộc nhân hạng vào nhóm truyền thuyết hình thành muộn, phổ biến nhờ điện ảnh, đặc biệt là phim năm 1976.
Mấy chấm trên đầu nhà sư Trung Quốc là gì?
Đó là sẹo giới, còn gọi là hương ba, để lại từ việc đốt hương nhỏ trên đỉnh đầu trong lễ thọ giới, một tục hình thành ở Phật giáo Trung Hoa. Tục này không liên quan đến võ công và từ thập niên 1980 không còn được khuyến khích ở Trung Quốc đại lục.
Nhà sư Thiếu Lâm có được ăn thịt không?
Chùa Thiếu Lâm theo nếp ăn chay của Phật giáo Bắc truyền. Lời đồn vua Đường cho nhà sư Thiếu Lâm uống rượu ăn thịt không có trong tấm bia đời Đường ghi công năm 621 và không có căn cứ sử liệu.
Thập bát đồng nhân có liên quan gì đến thập bát La Hán?
Con số mười tám của đồng nhân trên phim được mượn từ hình tượng thập bát La Hán thờ trong chùa. Truyện và phim biến hình tượng tôn giáo này thành nhóm người canh cửa biết võ, một chức năng hoàn toàn do sáng tạo văn chương, điện ảnh.
Mộc nhân trong võ thuật là gì?
Mộc nhân thật là một dụng cụ tập luyện bằng gỗ, thường là một cột gỗ có các nhánh tay chân cố định, có trong một số môn võ phương Nam. Nó đứng yên để người tập luyện phản xạ và lực tay, khác hẳn hình nhân tự động trên phim.
Có nên bắt chước những màn đập gạch, đứng trên giáo trong phim không?
Không nên. Những màn biểu diễn ấy hoặc là kỹ xảo điện ảnh, hoặc là kỹ năng được người biểu diễn luyện tập nhiều năm với biện pháp an toàn riêng. Tự thử theo phim hay clip trên mạng rất dễ gây chấn thương đầu, cổ, cột sống.