Theo các nghiên cứu hiện có, khí công và các bài vận động chậm như Thái cực, Bát đoạn cẩm có thể mang lại một số lợi ích ở mức vừa phải, rõ nhất là cải thiện thăng bằng và giảm nguy cơ ngã ở người cao tuổi; nhiều lợi ích khác mới có bằng chứng yếu. Không có bằng chứng đáng tin cho "nội lực", phát khí chữa bệnh từ xa, hay khả năng chữa khỏi các bệnh mạn tính, bệnh nặng.
Bài này giải thích nghiên cứu đã đo những gì, vì sao chất lượng bằng chứng còn hạn chế, cách đọc một bản tin kiểu "khí công chữa được…", và vì sao điều nguy hiểm nhất không nằm ở bài tập mà ở việc bỏ điều trị. Bài không thay lời khuyên của bác sĩ; người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi tập và không bỏ thuốc.
Nghiên cứu về khí công đo những gì
Trong vài thập niên gần đây, đã có rất nhiều thử nghiệm và tổng quan về khí công, Thái cực và các bài vận động chậm tương tự. Phần lớn tập trung vào những chỉ số đo được: thăng bằng, sức cơ chân, độ linh hoạt khớp, số lần ngã, huyết áp, đường huyết, chất lượng giấc ngủ, mức độ lo âu và trầm cảm theo thang đo, chất lượng sống tự đánh giá.
Người tham gia thường là người cao tuổi, người có bệnh mạn tính như tăng huyết áp, thoái hoá khớp, bệnh phổi tắc nghẽn, người sau điều trị ung thư, hoặc người khoẻ mạnh ít vận động. Bài tập được so với nhóm không tập, nhóm tập kiểu khác hoặc nhóm chỉ được giáo dục sức khoẻ, trong vài tuần đến vài tháng.
Điểm quan trọng là các nghiên cứu nghiêm túc đo những thứ cụ thể như vậy, chứ không đo "khí", "nội lực" hay "năng lượng". Khi một lời quảng cáo nói "khoa học đã chứng minh khí công tăng cường năng lượng", bạn nên hỏi lại: năng lượng ấy được đo bằng gì, ở nghiên cứu nào. Thường thì không có câu trả lời.
Cũng cần biết rằng phần lớn nghiên cứu được làm trên các bài đã chuẩn hoá theo kiểu thể dục, không phải trên văn bản cổ như Dịch Cân Kinh hay các bài mang nhãn bí truyền. Kết quả của một bài Thái cực trong bệnh viện không tự động áp dụng được cho một lớp khí công tự phát ở công viên, dù cả hai đều được gọi là vận động chậm.
Bức tranh bằng chứng ở mức phổ thông
Bảng dưới tóm tắt bức tranh chung từ các tổng quan đã công bố, ở mức phổ thông và thận trọng. Đây không phải chỉ định điều trị; mức độ chắc chắn có thể thay đổi khi có nghiên cứu mới.
| Lĩnh vực | Điều nghiên cứu cho thấy | Mức độ chắc chắn |
|---|---|---|
| Thăng bằng, phòng ngã ở người cao tuổi | Các bài vận động chậm kiểu Thái cực được xếp vào nhóm bài tập có thể giảm số lần ngã | Tương đối khá so với các lĩnh vực khác |
| Độ linh hoạt, đau khớp mạn tính | Một số thử nghiệm ghi nhận cải thiện nhỏ về đau và chức năng | Còn hạn chế |
| Huyết áp, đường huyết | Có thử nghiệm ghi nhận giảm nhẹ, kết quả không đồng đều | Thấp, cần nghiên cứu lớn hơn |
| Tâm trạng, giấc ngủ | Thường ghi nhận cải thiện nhỏ, có thể do yếu tố tập nhóm, thư giãn | Thấp đến trung bình |
| "Nội lực", phát khí ra ngoài | Không được xác nhận trong thử nghiệm có đối chứng | Không có bằng chứng |
| Chữa khỏi ung thư, bệnh nặng | Không có bằng chứng; không thay điều trị | Không có bằng chứng |
Nhìn chung, lợi ích có cơ sở nhất của khí công trùng với lợi ích của vận động vừa sức nói chung. Điều đó không làm khí công kém đi; nó chỉ cho thấy khí công nên được nhìn như một lựa chọn vận động phù hợp với nhiều người, nhất là người lớn tuổi, chứ không phải một liệu pháp đặc biệt.
Vì sao bằng chứng về khí công còn yếu
Mẫu nhỏ và thời gian ngắn. Nhiều thử nghiệm chỉ có vài chục người, theo dõi vài tuần đến vài tháng. Mẫu nhỏ dễ cho kết quả ngẫu nhiên, còn thời gian ngắn không cho biết lợi ích có kéo dài không.
Khó làm mù. Trong thử nghiệm thuốc, người tham gia không biết mình uống thuốc thật hay giả. Với bài tập, ai cũng biết mình có tập hay không, nên kỳ vọng của người tập có thể ảnh hưởng tới kết quả, nhất là với các chỉ số tự đánh giá như tâm trạng, đau.
Nhóm chứng không tương đương. Nếu nhóm tập khí công được gặp nhau, được quan tâm hằng tuần, còn nhóm chứng chỉ ở nhà, thì khác biệt có thể đến từ sự quan tâm và giao lưu chứ không phải từ bài tập.
Bài tập không thống nhất. Mỗi nghiên cứu dùng một bài khác nhau, cường độ khác nhau, người hướng dẫn khác nhau. Gộp kết quả lại khó, và kết quả của bài này không thể suy ra cho bài kia.
Thiên lệch công bố. Nghiên cứu có kết quả tốt dễ được đăng hơn nghiên cứu không thấy khác biệt. Khi chỉ đọc những gì được đăng, bức tranh có thể đẹp hơn thực tế.
"Nội lực", phát khí và các tuyên bố đặc biệt
Bên cạnh nghiên cứu về vận động, đã có những thử nghiệm kiểm tra các tuyên bố đặc biệt như người tập khí công phát khí ra ngoài làm người khác ngã, cảm nhận khí qua tấm chắn, chữa bệnh từ xa. Khi được kiểm tra trong điều kiện có đối chứng, chẳng hạn người nhận không biết lúc nào "khí" được phát, những hiệu ứng này thường không còn. Đó là lý do giới khoa học không công nhận các khả năng ấy.
Những màn biểu diễn ngoạn mục như đẩy ngã nhiều người không chạm tay thường diễn ra giữa thầy và học trò quen nhau, nơi kỳ vọng và sự phục tùng đóng vai trò lớn. Người ngoài, không được "huấn luyện" để phản ứng, thường không ngã. Điều này không có nghĩa người biểu diễn cố ý lừa; nhiều khi chính họ cũng tin vào điều mình làm.
Với người đọc, bài học là tách hai thứ: bài vận động chậm có thể có ích cho sức khoẻ, còn các tuyên bố về sức mạnh phi thường là chuyện khác hẳn, chưa có bằng chứng. Một lớp học đưa các tuyên bố đó lên hàng đầu là dấu hiệu nên dè chừng.
Yếu tố tập nhóm: phần lợi ích ít được nói tới
Hình ảnh quen thuộc của khí công ở Việt Nam là một nhóm người lớn tuổi tập buổi sáng ở công viên, sân đình, sân nhà văn hoá. Trong nhiều nghiên cứu, bài tập cũng được dạy theo nhóm, có người hướng dẫn, gặp nhau đều đặn mỗi tuần. Điều đó có nghĩa là người tham gia không chỉ vận động, mà còn được ra khỏi nhà, gặp gỡ, trò chuyện, có một lịch sinh hoạt cố định.
Những yếu tố này tự thân đã có ích, nhất là với người cao tuổi sống một mình hoặc ít giao tiếp. Cảm giác thuộc về một nhóm, có người hỏi han khi vắng mặt, có lý do để dậy sớm, có thể cải thiện tâm trạng và giấc ngủ không kém bài tập. Các nhà nghiên cứu thường khó tách phần lợi ích của bài tập ra khỏi phần lợi ích của việc tập cùng nhau.
Với người đọc, nhận ra điều này giúp chọn lựa thực tế hơn. Nếu cha mẹ bạn thích nhóm dưỡng sinh ở phường, đó là một lựa chọn tốt, bất kể bài đó gọi là khí công Thiếu Lâm, Bát đoạn cẩm hay thể dục nhịp điệu. Điều cần kiểm tra không phải là tên bài, mà là nhóm có lành mạnh không, người hướng dẫn có tôn trọng sức khoẻ từng người không, và có ai khuyên bỏ thuốc không.
Đọc một bản tin "khí công chữa được…" theo năm bước
Bạn sẽ gặp những bản tin, bài chia sẻ dạng "nghiên cứu cho thấy khí công chữa được bệnh X". Năm bước dưới đây giúp bạn đánh giá nhanh mà không cần chuyên môn sâu.
- Tìm xem nghiên cứu gốc là gì, đăng ở đâu. Bản tin không nêu được nguồn cụ thể thì nên coi như tin đồn.
- Xem có bao nhiêu người tham gia và theo dõi bao lâu. Vài chục người trong vài tuần chỉ là tín hiệu ban đầu, chưa phải kết luận.
- Xem nhóm so sánh là gì. So với không làm gì thì khác hẳn so với một bài vận động khác cùng cường độ.
- Xem họ đo cái gì. "Cải thiện chất lượng sống" tự đánh giá khác với "khỏi bệnh" được bác sĩ xác nhận.
- Xem bản tin có dùng nghiên cứu để bán một khoá học, sản phẩm hay không. Có xung đột lợi ích thì đọc càng kỹ.
Áp dụng năm bước này, bạn sẽ thấy phần lớn bản tin giật tít về khí công thổi phồng một kết quả nhỏ thành lời hứa lớn. Phần còn lại, những tổng quan nghiêm túc, thường kết luận rất thận trọng và luôn kêu gọi thêm nghiên cứu.
Nguy cơ thật sự: không nằm ở bài tập mà ở việc bỏ điều trị
Bản thân các bài vận động chậm nhìn chung ít rủi ro khi tập vừa sức và có hướng dẫn. Tác dụng không mong muốn thường gặp là đau cơ, đau khớp, chóng mặt khi đổi tư thế nhanh, té ngã ở người thăng bằng kém. Những rủi ro này có thể giảm bằng cách chọn bài phù hợp, tập ở nơi an toàn và nghe lời khuyên của bác sĩ.
Nguy cơ lớn hơn nhiều đến từ niềm tin rằng khí công thay được điều trị. Người bệnh tăng huyết áp tự bỏ thuốc vì tin tập là đủ, người bệnh tiểu đường ngưng thuốc, người bệnh ung thư trì hoãn điều trị để "luyện khí tự chữa" là những tình huống có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng. Đây là điều các bác sĩ lo ngại nhất khi nghe bệnh nhân nói đang tập khí công.
Nguyên tắc vì vậy rất đơn giản: tập khí công nếu thấy phù hợp, nhưng giữ nguyên việc dùng thuốc, tái khám theo hẹn, và báo với bác sĩ rằng mình đang tập. Một người hướng dẫn tử tế sẽ ủng hộ điều đó; người nào khuyên bạn làm ngược lại thì không nên theo.
Câu hỏi thường gặp
Khí công có tác dụng gì theo khoa học?
Các nghiên cứu hiện có cho thấy khí công và bài vận động chậm có thể giúp cải thiện thăng bằng, giảm nguy cơ ngã ở người cao tuổi, và mang lại cải thiện nhỏ về độ linh hoạt, tâm trạng. Bằng chứng cho các lợi ích khác còn yếu. Những lợi ích này phần lớn trùng với lợi ích của vận động vừa sức nói chung.
Khí công có chữa được bệnh không?
Không có bằng chứng đáng tin cho thấy khí công chữa khỏi bệnh mạn tính hay bệnh nặng. Khí công có thể là một hình thức vận động bổ trợ, nhưng không thay thuốc và không thay điều trị. Người có bệnh nên hỏi bác sĩ trước khi tập và không tự ý bỏ thuốc.
Nội lực có thật không?
Theo hiểu biết khoa học hiện nay, chưa có bằng chứng cho "nội lực" theo nghĩa một sức mạnh đặc biệt có thể phát ra ngoài. Các thử nghiệm có đối chứng về phát khí không xác nhận hiệu ứng này. Sức mạnh và sự dẻo dai của người tập võ lâu năm đến từ luyện tập thể chất, kỹ thuật và kinh nghiệm.
Vì sao có người tập khí công thấy khoẻ hẳn lên?
Nhiều yếu tố có thể góp phần: được vận động đều đặn sau thời gian ít vận động, ra ngoài buổi sáng, tập cùng nhóm bạn, ngủ tốt hơn, cảm thấy được quan tâm. Những thay đổi này có giá trị thật. Tuy nhiên, cảm giác khoẻ hơn không có nghĩa bệnh đã khỏi, nên vẫn cần tái khám theo hẹn.
Người cao tuổi có nên tập khí công không?
Nhiều người cao tuổi có thể tập các bài vận động chậm nếu được bác sĩ đồng ý và có người hướng dẫn phù hợp. Lợi ích về thăng bằng, phòng ngã là điểm có bằng chứng tương đối khá. Người có bệnh tim mạch, huyết áp, loãng xương, chóng mặt nên hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu.
Làm sao biết một bài viết về khí công có đáng tin không?
Bạn có thể xem bài viết có nêu nghiên cứu gốc, số người tham gia, thời gian theo dõi, nhóm so sánh và chỉ số được đo hay không. Bài viết hứa chữa khỏi bệnh, dùng nghiên cứu để bán khoá học hoặc sản phẩm, hay khuyên bỏ thuốc thì nên được đọc với nhiều nghi ngờ.