Truyền thuyết Nam Thiếu Lâm bị đốt: Ngũ tổ của hội kín, Ngũ lão của võ phái

Truyền thuyết Nam Thiếu Lâm bị đốt kể rằng một ngôi chùa Thiếu Lâm ở phương Nam có tăng nhân giỏi võ, từng giúp triều Thanh, rồi bị chính triều đình nghi kỵ và thiêu huỷ; vài người sống sót trốn đi, lập hội hoặc truyền võ. Câu chuyện có hai dòng kể chính. Dòng thứ nhất nằm trong sách của Thiên Địa Hội, với "Ngũ tổ" là năm nhà sư sống sót lập hội. Dòng thứ hai nằm trong truyền khẩu của các võ phái Quảng Đông, với "Ngũ lão" là năm bậc thầy mà mỗi người gắn với một số môn phái.

Hai dòng này hay bị trộn lẫn trên mạng và trong phim, đến mức nhiều người tưởng chỉ có một câu chuyện. Bài này kể lại khung chính của từng dòng, đặt chúng cạnh nhau, chỉ ra những dị bản lớn, và giải thích vì sao các nhà nghiên cứu xem đây là thần thoại khởi nguồn chứ không phải biên niên sự kiện.

Dòng kể thứ nhất: Ngũ tổ trong sách của Thiên Địa Hội

Bản kể trong các tập sách lưu hành nội bộ của Thiên Địa Hội, thường gọi là hội bộ, có nhiều dị bản, nhưng khung chung khá giống nhau. Dưới một đời vua đầu nhà Thanh, thường được kể là Khang Hy, có giặc Tây Lỗ quấy phá biên giới. Quân triều đình đánh không nổi, nhà vua cho yết bảng cầu người tài. Tăng nhân chùa Thiếu Lâm, nhiều bản nói là một trăm hai mươi tám vị, xin đi đánh giặc và thắng lớn.

Khi trở về, các nhà sư từ chối quan tước, chỉ xin về chùa tu tiếp. Một số quan lại gièm pha rằng chùa có lực lượng võ nghệ đáng sợ, có thể làm loạn. Triều đình sai quân vây chùa và phóng hoả. Phần lớn tăng nhân chết trong lửa, mười mấy người chạy thoát, sau những trận truy đuổi chỉ còn năm người. Năm vị này được hội tôn làm "Tiền ngũ tổ", tên thường được nêu là Thái Đức Trung, Phương Đại Hồng, Mã Siêu Hưng, Hồ Đức Đế và Lý Thức Khai.

Phần sau của câu chuyện kể năm vị gặp gỡ những người khác, kết nghĩa, uống máu ăn thề, nhận họ Hồng làm họ chung, và lập hội. Nhiều chi tiết của câu chuyện gắn với nghi lễ nhập hội, khi người mới được dẫn qua những "chặng" mô phỏng hành trình của các vị tổ. Vì vậy câu chuyện không chỉ để kể mà còn để diễn lại trong nghi thức.

Dòng kể thứ hai: Ngũ lão trong truyền khẩu võ phái Quảng Đông

Truyền khẩu của các võ phái miền Nam Trung Hoa, đặc biệt ở Quảng Đông, kể một phiên bản khác hướng. Ở đây nhân vật chính không phải năm nhà sư lập hội mà là năm bậc thầy thường gọi là Ngũ lão: Chí Thiện thiền sư, Ngũ Mai sư thái, Bạch Mi đạo nhân, Phùng Đạo Đức và Miêu Hiển. Thành phần không có trong mọi bản kể; có bản thêm, có bản bớt, nhưng năm cái tên này là phổ biến nhất.

Bối cảnh thường được đặt dưới đời Ung Chính hoặc Càn Long. Chùa phương Nam là nơi các nhân sĩ chống Thanh ẩn náu và luyện võ. Chùa bị triều đình đánh phá, có bản nói nhờ sự tiếp tay của một người bên trong. Ngũ lão thoát ra mỗi người một ngả, ẩn danh rồi truyền võ cho học trò. Từ đây mọc ra các nhánh: học trò của Chí Thiện như Hồng Hy Quan, Phương Thế Ngọc; dòng Ngũ Mai gắn với chuyện Nghiêm Vịnh Xuân trong một số truyền thuyết của Vịnh Xuân quyền; dòng Bạch Mi gắn với Bạch Mi quyền.

Điều thú vị nhất ở dòng kể này là vai trò của Bạch Mi. Trong truyền khẩu của Hồng gia và một số phái khác, Bạch Mi là kẻ phản bội, giúp quân triều đình phá chùa. Còn trong truyền thống của chính Bạch Mi phái, ông là bậc tổ sư đáng kính, và câu chuyện được kể theo hướng khác hẳn. Cùng một nhân vật mà hai cách kể đối nghịch: đây là dấu hiệu rõ của truyện kể được mỗi bên điều chỉnh cho phù hợp với mình.

Đặt hai dòng kể cạnh nhau

Bảng dưới so khung chính của hai dòng kể. Cột cuối nêu chỗ chúng thường bị trộn lẫn trong các bài viết và phim.

Hai dòng có chung bộ khung "chùa có võ, bị phụ ơn, bị đốt, người sống sót gieo mầm", nên rất dễ hoà vào nhau khi được kể lại. Phim và tiểu thuyết thế kỷ XX còn gom thêm nhân vật từ cả hai bên để câu chuyện hấp dẫn hơn.

Những dị bản lớn đáng biết

Dị bản về địa điểm. Bản thì nói chùa ở Phúc Kiến, có bản kể tên núi Cửu Liên ở Phủ Điền; bản khác chỉ nói chung là "chùa Thiếu Lâm" mà không phân biệt với Tung Sơn. Có bản còn để các nhân vật chạy từ chùa sang Quảng Đông, tạo cầu nối với võ phái vùng này.

Dị bản về số người. Con số một trăm hai mươi tám tăng nhân đi đánh giặc khá ổn định trong các bản hội bộ, nhưng số người thoát khỏi đám cháy và số người còn lại sau truy đuổi thì dao động. Con số năm người còn lại cuối cùng được giữ vì nó gắn với "Ngũ tổ".

Dị bản về kẻ phản bội. Có bản không có kẻ phản bội, chỉ có quan lại gièm pha. Có bản có một tăng nhân phản bội dẫn đường cho quân triều đình. Trong dòng võ phái, vai này thường được gán cho Bạch Mi, nhưng không phải bản nào cũng vậy.

Dị bản về số lần bị đốt. Một số truyện kể đời sau nói chùa phương Nam bị đốt hơn một lần, hoặc nói cả chùa Tung Sơn cũng bị đốt trong cùng thời. Những chi tiết này thường xuất hiện trong tiểu thuyết và phim, khó tìm thấy trong các bản hội bộ cũ.

Những biểu tượng nằm trong câu chuyện

Đọc kỹ bản kể của hội, bạn sẽ thấy nhiều chi tiết mang tính biểu tượng hơn là tường thuật. Lửa thiêu chùa là khoảnh khắc chia đôi câu chuyện: trước lửa là công lao và sự trung thành, sau lửa là lưu lạc và kết nghĩa. Những người sống sót thường được cứu nhờ điềm lạ, như mây che, cầu hiện ra trên sông, hay một vật thiêng chỉ đường. Đó là dấu hiệu của truyện thiêng, không phải của bản báo cáo quân sự.

Họ Hồng mà các hội viên nhận làm họ chung được giải thích theo nhiều cách. Một cách giải thích phổ biến liên hệ chữ Hồng với niên hiệu Hồng Vũ của vị vua đầu nhà Minh; một số nhà nghiên cứu lại đọc nó trong bối cảnh rộng hơn của các niềm tin dân gian thời đó. Giới học thuật chưa thống nhất, và bạn nên đọc các giải thích này như giả thuyết.

Con số năm của Ngũ tổ cũng đáng để ý. Trong nghi lễ, năm vị tổ thường gắn với năm phương hay năm nhánh của hội, giúp tổ chức chia thành các đơn vị có "tổ" riêng. Một con số tròn, dễ nhớ, dễ đem vào nghi thức như vậy là đặc trưng của truyện lập hội ở nhiều nền văn hoá.

Vì sao các nhà nghiên cứu xem đây là thần thoại khởi nguồn

Lý do đầu tiên là không có nguồn đương thời. Triều Thanh lưu giữ nhiều hồ sơ về các vụ đàn áp hội kín, về các cuộc nổi dậy ở Phúc Kiến và Đài Loan. Nếu quân triều đình thật sự thiêu một ngôi chùa lớn vì lý do chính trị, khó có chuyện không để lại dấu vết nào trong văn thư hành chính. Các nghiên cứu dựa trên hồ sơ triều Thanh về Thiên Địa Hội cho thấy hội hình thành vào khoảng thập niên 1760, muộn hơn nhiều so với thời Khang Hy trong truyện.

Lý do thứ hai là cấu trúc câu chuyện. Truyện có đủ các yếu tố của một câu chuyện lập hội: công lao, sự phụ bạc, lửa thiêu, sống sót nhờ điềm lạ, kết nghĩa, lời thề. Những yếu tố này cũng gặp trong các truyện kể khác của văn hoá dân gian Trung Hoa. Barend ter Haar khi phân tích nghi lễ và thần thoại của hội đã chỉ ra cách câu chuyện được dùng để định hình bản sắc nhóm.

Lý do thứ ba là dòng võ phái xuất hiện muộn hơn nữa, chủ yếu từ cuối thế kỷ XIX, khi võ quán Quảng Đông phát triển và cần câu chuyện về gốc tích. Gọi đây là thần thoại không có nghĩa coi thường. Câu chuyện đã nuôi dưỡng lòng tự hào và sự gắn kết của nhiều thế hệ người tập, và bản thân nó là một đối tượng nghiên cứu văn hoá đáng giá.

Câu chuyện sống tiếp trong đời sống võ quán và màn ảnh

Dù không phải sử liệu, truyền thuyết chùa bị đốt vẫn hiện diện rõ trong đời sống của các võ phái gốc Nam, kể cả ở Việt Nam.

• Trong lễ giỗ tổ của một số võ đường, câu chuyện được kể lại cho học trò mới như bài học về lòng trung nghĩa và tình huynh đệ.
• Nhiều môn phái treo tranh hoặc bày tượng các vị tổ sư trong truyền thuyết bên cạnh di ảnh các đời thầy có thật, cho thấy hai lớp lịch sử cùng tồn tại.
• Tên các nhân vật như Chí Thiện, Ngũ Mai, Bạch Mi trở thành chất liệu cho phim võ thuật Hồng Kông từ giữa thế kỷ XX, rồi đến với khán giả Việt Nam qua băng đĩa và truyền hình.
• Một số bài quyền được đặt tên hoặc giải thích theo các tình tiết của truyền thuyết, giúp người tập nhớ bài, dù gốc thật của bài có thể muộn hơn.
• Trong múa lân của các hội quán người Hoa, một số động tác và nghi thức cũng được giải thích gắn với chuyện người sống sót phải ngụy trang, đây cũng là lớp giải thích dân gian.

Khi gặp những biểu hiện này, bạn có thể trân trọng chúng như di sản truyền khẩu, đồng thời biết rằng chúng nói về cách cộng đồng nhớ về quá khứ nhiều hơn là về một sự kiện cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

Ngũ tổ và Ngũ lão khác nhau thế nào?

Ngũ tổ là năm tăng nhân sống sót trong câu chuyện lập hội của Thiên Địa Hội, được tôn làm tổ của hội. Ngũ lão là năm bậc thầy trong truyền khẩu của võ phái Quảng Đông, mỗi người gắn với một số môn võ. Hai nhóm có tên khác nhau và phục vụ hai mục đích khác nhau.

Giặc Tây Lỗ trong truyện là ai?

Tây Lỗ là tên gọi trong truyện kể, chỉ một lực lượng ngoại tộc ở phía tây. Giới nghiên cứu chưa xác định được nó ứng với cuộc chiến cụ thể nào trong lịch sử triều Thanh, và nhiều người cho rằng đây là chi tiết mang tính biểu tượng hơn là sự kiện có thật.

Bạch Mi có thật sự phản bội Thiếu Lâm không?

Không có sử liệu nào xác nhận Bạch Mi là người có thật, nên càng không thể nói ông phản bội. Vai phản đồ là cách kể của một số võ phái; truyền thống Bạch Mi phái kể khác hẳn. Đây là chuyện truyền thuyết của các bên, không nên dùng để đánh giá môn phái nào.

Ngũ Mai sư thái có phải người sáng lập Vịnh Xuân không?

Trong một số truyền thuyết của Vịnh Xuân quyền, Ngũ Mai là người truyền võ cho Nghiêm Vịnh Xuân. Đây là truyện kể của môn phái, các nhà nghiên cứu chưa xác minh được. Lịch sử Vịnh Xuân trong các đời gần có tư liệu rõ hơn nhiều so với phần truyền thuyết này.

Vì sao truyện chọn chùa Thiếu Lâm làm bối cảnh?

Từ đời Minh, chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn đã nổi tiếng về côn pháp và tăng binh. Đặt câu chuyện vào một chùa mang tên Thiếu Lâm giúp tăng uy tín cho hội và cho các võ phái, đồng thời gợi lên hình ảnh nhà sư vừa tu vừa giỏi võ mà người nghe đã quen.

Truyền thuyết này có nên kể cho trẻ em trong võ đường không?

Có thể kể, vì câu chuyện chứa bài học về tình nghĩa và lòng biết ơn. Tuy vậy, người kể nên nói rõ đây là truyền thuyết của môn phái, để trẻ phân biệt được truyện kể với lịch sử khi lớn lên và đọc thêm các tài liệu khác.