Rất nhiều môn võ tự nhận gốc Thiếu Lâm vì ba lý do chính: cái tên Thiếu Lâm đã có uy tín lớn từ đời Minh, truyền thuyết chùa phương Nam cho các võ phái miền Nam một vị tổ chung, và từ thế kỷ XVII trở đi chữ "Thiếu Lâm" dần trở thành nhãn gọi chung cho cả một nhóm lối võ. Lời nhận gốc vì vậy có khi phản ánh quan hệ truyền dạy thật, có khi chỉ là cách định vị môn phái trong bản đồ võ thuật.
Bài này đi qua những lớp nguyên nhân đó theo trình tự thời gian, đưa ra bảng phân loại các kiểu nhận gốc, và gợi ý cách đọc một lời nhận gốc một cách tôn trọng mà vẫn tỉnh táo. Bài không xếp hạng môn nào, không đánh giá môn nào "thật" hay "giả".
Lớp thứ nhất: uy tín từ đời Minh
Trước đời Minh, Thiếu Lâm nổi tiếng chủ yếu là một ngôi chùa lớn có liên quan đến Thiền tông, với một lần tăng nhân cầm khí giới được ghi lại đầu đời Đường. Đến giữa đời Minh, côn pháp Thiếu Lâm được nhắc đến nhiều trong sách binh pháp, và tăng binh được huy động trong các chiến dịch chống giặc Oa. Người đọc sách khắp nơi biết rằng ở Tung Sơn có những nhà sư giỏi võ.
Cuối đời Minh, sách về côn pháp Thiếu Lâm được in và lưu hành, cư sĩ ngoài đời tìm đến chùa học võ. Danh tiếng vượt ra khỏi phạm vi một ngôi chùa, trở thành một thương hiệu theo nghĩa văn hoá: nói đến võ là nghĩ đến Thiếu Lâm. Khi một cái tên đạt tới vị trí ấy, việc người khác muốn gắn mình với nó là điều dễ hiểu.
Cũng cần nói rõ: danh tiếng đời Minh chủ yếu gắn với côn, không phải với quyền. Nhiều hệ quyền mang tên Thiếu Lâm mà ta biết hôm nay được ghi chép muộn hơn. Phần chi tiết về tăng binh và côn pháp thuộc các bài về võ Thiếu Lâm trong chính sử.
Lớp thứ hai: Thiếu Lâm và Võ Đang, ngoại gia và nội gia
Năm 1669, học giả Hoàng Tông Hy viết bài văn bia cho võ sư Vương Chinh Nam, trong đó nêu ý phân biệt một lối võ "nội gia" với lối võ của Thiếu Lâm vốn nổi tiếng thiên hạ. Đây được coi là một trong những văn bản sớm nhất đặt Thiếu Lâm vào thế đối sánh với một dòng khác. Các nhà nghiên cứu đọc văn bản này trong bối cảnh tâm thế của trí thức thời Minh – Thanh chuyển giao, nên không coi nó là bản mô tả kỹ thuật thuần tuý.
Về sau cặp đối sánh này được phát triển thành cách chia phổ biến: Thiếu Lâm là ngoại gia, chú trọng sức mạnh bên ngoài; Võ Đang là nội gia, chú trọng nội lực và mềm mại. Các nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng cách chia này đơn giản hoá quá mức, vì môn nào cũng có cả hai mặt. Nhưng nó có tác dụng rất lớn: biến "Thiếu Lâm" thành tên gọi cho cả một nửa thế giới võ thuật.
Khi chữ Thiếu Lâm trở thành tên của một nhóm lớn như vậy, bất kỳ môn nào không thuộc nhóm nội gia đều dễ được xếp, hoặc tự xếp, vào phía Thiếu Lâm. Từ đây lời nhận gốc có khi chỉ có nghĩa là "môn này thuộc nhóm ngoại gia" chứ không phải "tổ sư của môn từng học ở chùa".
Các kiểu nhận gốc Thiếu Lâm thường gặp
Không phải mọi lời nhận gốc đều cùng một loại. Bảng dưới phân loại theo căn cứ của lời nhận, để bạn biết mỗi loại nói lên điều gì.
| Kiểu nhận gốc | Ví dụ thường gặp | Điều nó cho biết | Điều nó chưa cho biết |
|---|---|---|---|
| Theo nhóm phân loại | Môn được xếp vào "Thiếu Lâm môn" trong cách chia ngoại gia – nội gia | Môn thuộc một nhóm phong cách theo cách phân loại phổ biến | Có quan hệ truyền dạy với chùa hay không |
| Theo truyền thuyết tổ sư | Nam quyền nhận Chí Thiện, Ngũ Mai, Bạch Mi làm tổ | Môn gắn mình với câu chuyện chùa phương Nam | Các đời đầu có thật hay không |
| Theo phả hệ có tư liệu | Dòng truyền từ võ tăng hoặc tục gia đệ tử quanh Tung Sơn có tên tuổi rõ | Có quan hệ thầy trò kiểm chứng được ở các đời ghi rõ | Mức độ môn đã thay đổi qua các đời |
| Theo tên gọi mượn | Các lối võ ở nước khác dùng chữ Thiếu Lâm trong tên | Sự kính trọng hoặc mối liên hệ văn hoá | Có học trực tiếp từ chùa hay không |
| Theo quảng bá | Lớp học dùng chữ Thiếu Lâm để thu hút người học | Thường chỉ là cách gọi cho dễ nhớ | Phần lớn mọi thứ khác |
Một môn có thể thuộc nhiều kiểu cùng lúc. Điều quan trọng là khi nghe "môn này gốc Thiếu Lâm", bạn biết hỏi tiếp: theo nghĩa nào, căn cứ vào đâu.
Lớp thứ ba: truyền thuyết phương Nam và thời kỳ in ấn
Như các bài khác trên trang đã trình bày, truyện chùa Thiếu Lâm phương Nam bị thiêu xuất hiện trong sách của Thiên Địa Hội từ thế kỷ XVIII, rồi đi vào truyền khẩu của võ phái Quảng Đông. Truyện này cho rất nhiều môn miền Nam một vị tổ gắn với Thiếu Lâm mà không cần chứng minh quan hệ với Tung Sơn. Chỉ cần nhận một trong các bậc thầy thoát khỏi chùa là đủ.
Đầu thế kỷ XX, ngành in ở các thành phố lớn phát triển mạnh, và sách quyền thuật trở thành mặt hàng được ưa chuộng. Nhiều cuốn sách quyền được in với chữ Thiếu Lâm trên tên sách. Một cuốn in ở Thượng Hải khoảng giữa thập niên 1910 mang tên kiểu "bí quyết quyền thuật Thiếu Lâm" được các nhà nghiên cứu nhắc đến như một văn bản góp phần phổ biến nhiều ý niệm về Thiếu Lâm, kể cả những ý niệm chưa có nguồn cũ hơn.
Cùng thời gian đó, các tổ chức võ thuật được lập ra để chấn hưng và chuẩn hoá võ thuật. Ở trung ương quốc thuật quán lập năm 1928, thời gian đầu từng có cách chia thành Thiếu Lâm môn và Võ Đang môn. Cách chia mang tính hành chính này càng củng cố thói quen xếp môn này môn kia dưới nhãn Thiếu Lâm.
Chữ Thiếu Lâm vượt ra khỏi Trung Hoa
Okinawa và Nhật Bản. Chữ Thiếu Lâm đọc theo tiếng Nhật là Shōrin. Một số dòng karate ở Okinawa mang tên Shōrin-ryū, nghĩa là "lưu phái Thiếu Lâm", thể hiện sự kính trọng với nguồn võ Trung Hoa. Ở Nhật còn có Shorinji Kempo, tức "Thiếu Lâm tự quyền pháp", được lập năm 1947. Các môn này có lịch sử riêng, không phải chi nhánh của chùa.
Cộng đồng người Hoa ở Đông Nam Á. Theo chân người di cư, các môn Nam quyền nhận gốc Thiếu Lâm có mặt ở nhiều thành phố Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Tên Thiếu Lâm trở thành biểu tượng gắn kết cộng đồng, thường đi cùng võ quán và đội múa lân.
Phương Tây qua điện ảnh. Từ thập niên 1970, phim võ thuật và phim truyền hình làm chữ Shaolin quen thuộc với khán giả phương Tây. Nhiều lớp võ ở đó dùng chữ này để giới thiệu, có lớp có dòng truyền rõ ràng, có lớp chỉ dùng như một cái tên.
Cái tên trở thành biểu tượng văn hoá. Khi đi xa đến vậy, chữ Thiếu Lâm không còn chỉ là tên một ngôi chùa. Nó là biểu tượng của hình ảnh nhà sư giỏi võ, của sự rèn luyện khắc khổ, của tinh thần thượng võ. Lời nhận gốc nhiều khi nói về biểu tượng ấy hơn là về một địa chỉ ở Tung Sơn.
Bốn hiểu lầm khi nghe một môn "gốc Thiếu Lâm"
"Gốc Thiếu Lâm nghĩa là do Đạt Ma truyền." Chuyện Bồ-đề-đạt-ma dạy võ cho tăng nhân là lớp truyền thuyết xuất hiện muộn, không có trong các nguồn sớm về ông. Một môn nhận gốc Thiếu Lâm không vì thế mà có quan hệ với Đạt Ma, kể cả theo cách kể của chính môn phái.
"Gốc Thiếu Lâm thì mạnh hơn." Hiệu quả của việc tập phụ thuộc vào người dạy, phương pháp, sự chuyên cần và mục tiêu của người tập. Gốc tích là chuyện lịch sử và văn hoá, không phải thước đo chất lượng.
"Môn không nhận gốc Thiếu Lâm thì không có truyền thống." Rất nhiều môn võ ở Trung Hoa, Việt Nam và khắp nơi có truyền thống lâu đời mà không liên quan gì đến Thiếu Lâm. Võ cổ truyền Việt Nam có các dòng riêng gắn với làng võ, lò võ của mình.
"Môn gốc Thiếu Lâm thì mang tính tôn giáo." Đa số môn Nam quyền được dạy cho người thế tục, không đòi hỏi theo đạo hay tu tập. Một số nghi thức như lễ tổ mang ý nghĩa tri ân truyền thống, giống lễ giỗ tổ nghề, không phải nghi lễ tôn giáo bắt buộc.
Đọc một lời nhận gốc Thiếu Lâm cho tôn trọng và tỉnh táo
Khi tìm hiểu một môn võ, dù là môn bạn đang tập hay môn bạn định viết về, các bước sau giúp đánh giá lời nhận gốc mà không xúc phạm ai.
- Hỏi lời nhận gốc thuộc kiểu nào trong bảng ở trên: phân loại, truyền thuyết, phả hệ có tư liệu, tên mượn hay quảng bá.
- Tìm đời thầy sớm nhất có tư liệu độc lập như năm sinh năm mất, nơi dạy, học trò, ảnh, sách. Đó là điểm bắt đầu chắc chắn của lịch sử môn phái.
- Đọc phần trên điểm đó như truyền thuyết của môn, với sự tôn trọng dành cho truyền thống, không cần tranh cãi đúng sai.
- Không dùng lời nhận gốc để so hơn kém giữa các môn. Gốc tích không quyết định giá trị của việc tập luyện hay chất lượng giảng dạy.
- Nếu cần viết lại, ghi rõ ranh giới: "theo truyền thuyết của môn…", "theo tư liệu từ đời…", để người đọc tự phân biệt.
Cách đọc này cũng áp dụng được cho võ cổ truyền Việt Nam và nhiều truyền thống võ khác, nơi lời kể về tổ sư thường có cả phần lịch sử lẫn phần huyền thoại.
Câu hỏi thường gặp
Có phải môn nào mang chữ Thiếu Lâm cũng học từ chùa Thiếu Lâm?
Không. Chữ Thiếu Lâm trong tên có thể là cách phân loại, truyền thuyết tổ sư, sự kính trọng hay cách quảng bá. Chỉ một phần các môn có phả hệ kiểm chứng được nối với võ tăng hoặc tục gia đệ tử quanh chùa ở Tung Sơn.
Nội gia và ngoại gia khác nhau thế nào?
Theo cách chia phổ biến, ngoại gia chú trọng sức mạnh và kỹ thuật bên ngoài, gắn với Thiếu Lâm; nội gia chú trọng sự mềm mại và điều khiển bên trong, gắn với Võ Đang. Các nhà nghiên cứu cho rằng cách chia này đơn giản hoá, vì môn nào cũng có cả hai mặt.
Shōrin-ryū có liên quan đến Thiếu Lâm không?
Shōrin là cách đọc tiếng Nhật của chữ Thiếu Lâm, nên tên Shōrin-ryū thể hiện sự tôn kính với nguồn võ Trung Hoa. Đây là các dòng karate Okinawa có lịch sử riêng, không phải chi nhánh của chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn.
Môn mình tập nhận gốc Thiếu Lâm theo truyền thuyết thì có sao không?
Không có gì sai. Truyền thuyết tổ sư là một phần văn hoá của môn phái, nuôi dưỡng lòng tự hào và sự gắn kết. Điều nên làm là biết phần nào là truyền thuyết, phần nào có tư liệu, và trân trọng cả hai mà không dùng để so bì.
Làm sao biết một lớp võ dùng chữ Thiếu Lâm chỉ để quảng bá?
Hãy hỏi về dòng truyền của người dạy: học từ ai, ở đâu, thầy của thầy là ai. Một lớp nghiêm túc thường trả lời rõ ràng và không ngại nói phần nào là truyền thuyết. Nên dè dặt với lớp hứa hẹn bí kíp hay công phu thần kỳ.
Vì sao ít môn nhận gốc Võ Đang hơn Thiếu Lâm?
Một lý do là Thiếu Lâm có danh tiếng võ nghệ sớm và rộng hơn từ đời Minh, lại được truyền thuyết phương Nam nhân lên ở miền Nam. Nhóm nội gia gồm một số môn nổi tiếng như Thái cực quyền, Hình ý, Bát quái, số lượng môn tự nhận ít hơn.