Thái Lý Phật là một môn Nam quyền hình thành ở huyện Tân Hội, tỉnh Quảng Đông, vào nửa đầu thế kỷ XIX, do Trần Hưởng lập ra; tên môn ghép từ ba nguồn mà ông học: Thái gia của nhà sư Thái Phúc, Lý gia của Lý Hữu Sơn, và Phật gia của người chú Trần Viễn Hộ. Tư liệu của môn phái thường lấy năm 1836 làm năm lập môn. Đây là một trong những môn Nam quyền có phả hệ rõ ràng từ khá sớm, nhờ người sáng lập đã có tên tuổi, quê quán, năm sinh năm mất cụ thể.
Môn có liên quan đến Thiếu Lâm qua lời kể rằng Thái Phúc và Trần Viễn Hộ đều từng học ở chùa. Phần này thuộc vùng truyền thuyết của môn, còn phần từ Trần Hưởng trở xuống là lịch sử có thể lần theo. Bài này kể cả hai phần, nêu các nhánh lớn, đặc trưng nhìn bằng mắt người xem, mối gắn bó với múa lân và đời sống hội quán. Bài không hướng dẫn đòn thế.
Tên gọi Thái Lý Phật có nghĩa gì
Ba chữ trong tên môn không phải từ ngữ mô tả kỹ thuật mà là ba dòng gốc. Thái chỉ Thái gia, gắn với nhà sư Thái Phúc. Lý chỉ Lý gia, gắn với Lý Hữu Sơn. Phật chỉ Phật gia, lối võ mà Trần Viễn Hộ truyền lại, được gọi như vậy vì theo lời kể ông học từ một nhà sư. Ghép ba nguồn vào tên là cách người sáng lập ghi ơn các thầy và cho người sau biết môn mình hình thành từ đâu.
Cách đặt tên ghép như vậy cũng gặp ở một số môn khác của miền Nam Trung Hoa, như các môn ghép hai họ, hoặc ghép tên gia tộc với hình tượng động vật. Nó phản ánh một thực tế: phần lớn môn phái không ra đời từ hư không mà từ sự tổng hợp những gì người sáng lập được học.
Trong tiếng Anh, môn được phiên theo giọng Quảng Đông thành Choy Li Fut, và đây là cách viết bạn thường gặp trên các tài liệu quốc tế. Ở Việt Nam, người trong nghề quen gọi theo âm Hán Việt là Thái Lý Phật, có nơi viết Thái Lợi Phật do cách đọc chữ Lý theo giọng địa phương.
Trần Hưởng và làng Kinh Mai
Theo tư liệu của môn phái, Trần Hưởng sinh năm 1806 và mất năm 1875, người làng Kinh Mai thuộc huyện Tân Hội, vùng châu thổ sông Châu Giang. Ông học võ từ nhỏ với người chú là Trần Viễn Hộ, sau đó theo học Lý Hữu Sơn, rồi lên núi La Phù học với nhà sư Thái Phúc trong nhiều năm. Ngoài võ, lời kể còn nói ông học cả y thuật và chữ nghĩa từ thầy.
Sau khi về làng, ông mở trường dạy võ và đặt tên môn theo ba người thầy. Năm 1836 thường được tư liệu môn phái nêu làm mốc lập môn. Từ làng Kinh Mai, học trò của ông đi dạy ở nhiều nơi trong vùng, rồi theo dòng người Quảng Đông đi khắp nơi, kể cả ra nước ngoài.
Cần nói rõ rằng phần lớn chi tiết về cuộc đời Trần Hưởng đến từ ghi chép của chính môn phái và con cháu, không phải từ văn thư nhà nước đương thời. Tuy vậy, so với các vị tổ trong truyền thuyết Nam Thiếu Lâm, đây là một nhân vật có độ xác thực cao hơn nhiều: có quê quán, có hậu duệ, có trường võ được nhiều nguồn độc lập nhắc tới.
Ba người thầy theo truyền thống môn phái
Bảng dưới tóm vai trò của ba người thầy theo cách kể phổ biến của môn. Cột cuối nêu mức độ có thể đối chiếu, để bạn biết phần nào là truyền thuyết.
| Người thầy | Vai trò theo môn phái | Quan hệ với Thiếu Lâm theo lời kể | Mức độ đối chiếu |
|---|---|---|---|
| Trần Viễn Hộ | Người chú, dạy Trần Hưởng từ nhỏ, truyền Phật gia | Được kể là từng học với nhà sư gốc Thiếu Lâm | Chủ yếu dựa vào tư liệu gia tộc và môn phái |
| Lý Hữu Sơn | Truyền Lý gia, một trong năm nhà Nam quyền lớn | Gián tiếp, qua truyền thống Lý gia | Ít tư liệu độc lập |
| Thái Phúc | Nhà sư ở núi La Phù, truyền Thái gia và nhiều điều khác | Được kể là tăng nhân thoát ra từ chùa Thiếu Lâm | Phần lớn thuộc truyền thuyết |
Điểm đáng chú ý là cả ba người thầy đều đại diện cho ba con đường truyền võ khác nhau trong xã hội thời đó: truyền trong gia đình, truyền giữa các võ sư thế tục, và truyền từ nhà sư sang người ngoài đời. Một môn hình thành từ cả ba con đường là chuyện khá tiêu biểu cho võ thuật miền Nam Trung Hoa thế kỷ XIX.
Mối nối với Thiếu Lâm vì vậy nằm ở thế hệ thầy, không ở bản thân người sáng lập. Đây là mô hình quen thuộc của nhiều môn Nam quyền: người sáng lập có thật, còn thầy của người sáng lập được gắn với ngôi chùa nổi tiếng.
Các nhánh lớn của Thái Lý Phật
Nhánh Kinh Mai. Dòng do con cháu và học trò trực tiếp của Trần Hưởng giữ ở quê gốc và lan ra từ đó. Nhánh này nhấn vào việc giữ đúng những gì được truyền từ người sáng lập và thường giữ vai trò dòng chính trong cách kể của môn.
Nhánh Hồng Thắng ở Phật Sơn. Theo tư liệu của dòng này, một học trò của Trần Hưởng là Trương Viêm phát triển môn ở Phật Sơn, đặt tên quán là Hồng Thắng. Phật Sơn là trung tâm võ thuật lớn của Quảng Đông thế kỷ XIX, nên nhánh này có ảnh hưởng rộng, nhiều võ quán ở nước ngoài nhận gốc từ đây.
Nhánh Bắc Thắng. Một dòng phát triển ở Quảng Châu, có tên gọi gắn với vị trí phía bắc thành phố theo lời kể của dòng. Nhánh này cũng có nhiều học trò và có những điểm khác biệt nhỏ về bài bản so với các nhánh khác.
Các nhánh hải ngoại. Từ cuối thế kỷ XIX và trong thế kỷ XX, người Quảng Đông đưa Thái Lý Phật đến Đông Nam Á, Bắc Mỹ, Úc. Ở mỗi nơi, môn gắn với hội quán đồng hương và đội múa lân, rồi dần mở cho người địa phương theo học.
Đặc trưng nhìn bằng mắt người xem
Phần dưới mô tả những gì người xem thường nhận ra khi xem một bài Thái Lý Phật biểu diễn, ở mức văn hoá. Đây không phải hướng dẫn tập; muốn học, bạn cần thầy trực tiếp.
- Tấn rộng và thân xoay nhiều. So với một số môn Nam quyền đứng tấn thấp và ít di chuyển, Thái Lý Phật xoay hông, xoay thân rõ, bộ pháp linh hoạt hơn.
- Đòn tay vung theo vòng cung. Nhiều động tác tay dài vung tròn từ trên xuống, từ ngang qua, kết hợp với những đòn ngắn. Người xem thường thấy cánh tay như quét rộng trong không gian.
- Tiếng hô. Người biểu diễn hô những tiếng ngắn đi kèm động tác. Theo cách giải thích trong môn, tiếng hô giúp điều hoà hơi thở và tạo nhịp; với người xem, đó là dấu hiệu dễ nhận biết.
- Hệ thống bài bản nhiều. Môn có nhiều bài quyền tay không và bài binh khí, từ côn, đao đến các binh khí dài. Số lượng cụ thể khác nhau giữa các nhánh.
- Gắn với múa lân. Nhiều võ quán Thái Lý Phật đồng thời có đội lân, và các thế tấn, bộ pháp của môn hiện diện trong động tác của người múa.
Vì đòn tay vung rộng và xoay thân mạnh, người mới tập theo video dễ bị chấn thương vai, lưng. Đó là lý do các thầy luôn nhấn mạnh tập dưới sự hướng dẫn trực tiếp và đi từ căn bản.
Thái Lý Phật, múa lân và đời sống hội quán
Ở Quảng Đông và trong các cộng đồng người Quảng ở nước ngoài, võ quán không chỉ là nơi dạy võ. Nó là nơi tụ họp của thanh niên trong phố, nơi tổ chức múa lân dịp Tết và lễ hội, nơi có thầy thuốc chữa trật đả. Thái Lý Phật gắn bó sâu với mô hình này, và đội lân của nhiều võ quán Thái Lý Phật nổi tiếng trong cộng đồng.
Múa lân kiểu Quảng Đông đòi hỏi tấn vững, bộ pháp nhanh và sức bền, những thứ người tập võ có sẵn. Ngược lại, múa lân đem lại cho võ quán sự hiện diện công khai và nguồn thu từ các buổi biểu diễn. Hai hoạt động nuôi nhau qua nhiều thế hệ, đến mức với nhiều người, nhắc đến võ quán người Hoa là nghĩ đến tiếng trống lân.
Ở Việt Nam, mô hình võ quán – đội lân trong cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn và các đô thị phía Nam cũng có mặt Thái Lý Phật. Phần này có bài riêng về võ gốc Thiếu Lâm ở Việt Nam trên trang; ở đây chỉ cần nhớ rằng môn đến Việt Nam theo chân cộng đồng, không qua con đường chùa chiền.
Những chỗ hay bị kể sai về Thái Lý Phật
"Thái Lý Phật là võ của nhà chùa." Chữ Phật trong tên chỉ dòng Phật gia mà Trần Viễn Hộ truyền, không có nghĩa môn là võ tu hành. Thái Lý Phật là võ thế tục, dạy cho dân thường trong làng và trong võ quán.
"Trần Hưởng học trực tiếp ở chùa Thiếu Lâm." Lời kể của môn phái là ông học với nhà sư Thái Phúc ở núi La Phù, người được kể là từ chùa Thiếu Lâm ra. Không có lời kể phổ biến nào nói chính Trần Hưởng ở chùa Thiếu Lâm.
"Thái Lý Phật chỉ là pha trộn." Môn tổng hợp từ ba nguồn nhưng đã phát triển thành hệ thống riêng với bài bản, nguyên tắc và phong cách nhất quán qua gần hai thế kỷ. Gọi là pha trộn không phản ánh đúng chiều sâu ấy.
"Các nhánh tranh nhau ai là chính tông." Giữa các nhánh có những khác biệt và có lúc có tranh luận, nhưng phần lớn vẫn coi nhau là cùng một gốc. Người ngoài không nên lấy chuyện này để đánh giá; mỗi nhánh có giá trị riêng.
Câu hỏi thường gặp
Thái Lý Phật có phải võ Thiếu Lâm không?
Thái Lý Phật nhận một phần gốc Thiếu Lâm qua lời kể về hai người thầy Thái Phúc và Trần Viễn Hộ. Bản thân môn được lập ở Quảng Đông năm 1836 theo tư liệu môn phái, và thường được xếp vào nhóm Nam quyền gốc Thiếu Lâm theo cách phân loại phổ biến.
Trần Hưởng là ai?
Trần Hưởng là người sáng lập Thái Lý Phật, sinh năm 1806 và mất năm 1875 theo tư liệu môn phái, quê làng Kinh Mai, huyện Tân Hội, Quảng Đông. Ông học võ từ ba người thầy rồi về làng mở trường, đặt tên môn theo ba nguồn đã học.
Thái Lý Phật và Hồng gia khác nhau ra sao?
Theo mô tả phổ biến, Hồng gia đứng tấn thấp, vững, nhiều đòn tay cầu tầm trung; Thái Lý Phật xoay thân nhiều, bộ pháp linh hoạt, có nhiều đòn tay vung vòng cung tầm dài. Cả hai đều là Nam quyền Quảng Đông, mỗi môn có giá trị riêng.
Người lớn tuổi có tập Thái Lý Phật được không?
Việc tập phụ thuộc vào sức khoẻ từng người và cách thầy điều chỉnh bài tập. Môn có nhiều động tác xoay thân và vung tay mạnh, nên người lớn tuổi hoặc có bệnh xương khớp cần hỏi bác sĩ trước và chỉ tập dưới sự hướng dẫn trực tiếp.
Vì sao võ quán Thái Lý Phật hay có đội lân?
Ở cộng đồng người Quảng Đông, võ quán thường đồng thời là nơi tổ chức múa lân. Múa lân cần tấn vững và sức bền mà người tập võ có sẵn, còn đội lân giúp võ quán hiện diện trong lễ hội cộng đồng. Hai hoạt động gắn bó qua nhiều thế hệ.
Tra cứu gốc tích một võ quán Thái Lý Phật thế nào?
Bạn có thể hỏi về nhánh của võ quán, thầy của người dạy và các đời trước, rồi đối chiếu với tư liệu chung về các nhánh lớn. Võ quán nghiêm túc thường lưu phả hệ và ảnh các đời thầy, và sẵn lòng chia sẻ với người hỏi một cách tôn trọng.