"Phương trượng" vốn là tên gọi căn phòng của vị trụ trì một ngôi chùa, rồi dần được dùng để gọi chính vị trụ trì; còn La Hán đường, Đạt Ma viện, Giới luật viện như một bộ máy võ thuật là sáng tạo của truyện chưởng, không phải cơ cấu của chùa Thiếu Lâm thật. Trong chùa Thiền Trung Hoa, công việc được chia theo các chức việc ghi trong thanh quy như thủ toà, tri khách, duy na, điển toạ, giám viện.
Người đọc truyện chưởng, xem phim võ hiệp quen với một Thiếu Lâm có phương trượng như minh chủ, có thủ toạ các đường các viện như tướng lĩnh, có Giới luật viện xử phạt đệ tử. Bài này giải nghĩa những danh xưng ấy, đặt cạnh tổ chức của một ngôi chùa Thiền thật, để bạn đọc truyện vẫn thích mà không nhầm truyện với đời. Phần giới luật cụ thể, bạn nên hỏi chư tăng, ni.
Phương trượng: từ một căn phòng đến một người
Chữ "phương trượng" nghĩa đen là "một trượng vuông", tức căn phòng mỗi chiều chừng một trượng. Cách gọi này thường được giải thích bằng tích cư sĩ Duy Ma Cật trong kinh Duy Ma Cật: căn thất nhỏ của ông chỉ rộng một trượng vuông mà dung chứa được rất nhiều người đến nghe pháp. Từ đó, căn phòng của vị đứng đầu một ngôi chùa được gọi là phương trượng, ngụ ý sự giản dị mà bao dung.
Theo thời gian, người ta dùng tên căn phòng để gọi luôn người ở trong đó. "Phương trượng" thành danh xưng tôn kính dành cho vị trụ trì một ngôi chùa lớn, nhất là chùa Thiền. "Trụ trì" thì có nghĩa là ở lại và giữ gìn, tức người gánh trách nhiệm duy trì Phật pháp và đời sống tu hành ở một ngôi chùa. Hai chữ này trong nhiều trường hợp chỉ cùng một người.
Trong truyện chưởng, phương trượng Thiếu Lâm thường được tả như một thủ lĩnh chính trị của võ lâm: triệu tập đại hội, phân xử ân oán, đối đầu với các thế lực. Vị trụ trì thật của một ngôi chùa lớn có vai trò quan trọng trong đời sống tôn giáo và xã hội, nhưng trọng tâm công việc là hướng dẫn tu học, giữ nếp sinh hoạt của tăng chúng, giao tiếp với Phật tử và chính quyền theo quy định của từng thời. Hình ảnh "minh chủ võ lâm" là của văn chương.
Thanh quy: bản quy chế của chùa Thiền
Muốn hiểu chức danh thật trong một ngôi chùa Thiền, cần biết đến thanh quy. Đây là những văn bản quy định nếp sinh hoạt, nghi lễ, phân công công việc trong tự viện Thiền tông. Truyền thống gắn khởi đầu của thanh quy với Thiền sư Bách Trượng Hoài Hải đời Đường, người được nhớ với câu nói "một ngày không làm, một ngày không ăn", dù bản thanh quy gốc của ông không còn.
Văn bản thanh quy sớm còn lại và có ảnh hưởng lớn là Thiền uyển thanh quy, soạn đầu thế kỷ XII đời Tống. Đến đời Nguyên, triều đình cho biên soạn lại thành Sắc tu Bách Trượng thanh quy, về sau được nhiều chùa ở Trung Hoa và các nước láng giềng dùng làm khuôn mẫu. Chùa Thiếu Lâm, với tư cách một chùa Thiền lớn từ đời Nguyên, cũng nằm trong truyền thống ấy.
Điều đáng chú ý là thanh quy chia việc theo chức năng tu học và quản lý, không có bộ phận nào chuyên về võ thuật. Nếu ở một số thời kỳ tăng nhân Thiếu Lâm tập võ, thì việc ấy diễn ra bên cạnh, không phải là trục tổ chức của chùa. Nắm điểm này, bạn sẽ thấy ngay chỗ khác biệt lớn nhất giữa Thiếu Lâm trong truyện và Thiếu Lâm ngoài đời.
Chức việc trong chùa Thiền theo thanh quy
Các bản thanh quy liệt kê chức việc hơi khác nhau tuỳ thời. Bảng dưới gom những chức tiêu biểu thường được chia làm hai ban: ban lo việc tu học, nghi lễ (thường gọi là các vị đầu thủ, bên tây) và ban lo việc điều hành, kinh tế (các vị tri sự, bên đông).
| Chức việc | Thuộc ban | Công việc chính |
|---|---|---|
| Thủ toà | Đầu thủ | Đứng đầu đại chúng trong thiền đường, làm gương và hướng dẫn việc tu tập |
| Thư ký | Đầu thủ | Lo văn thư, thư từ, văn bản của chùa |
| Tri tạng | Đầu thủ | Trông coi kinh tạng, việc đọc và giữ gìn kinh sách |
| Tri khách | Đầu thủ | Tiếp đón khách tăng, khách thập phương |
| Giám viện (giám tự) | Tri sự | Thay mặt trụ trì điều hành công việc chung |
| Duy na | Tri sự | Giữ nề nếp, điều hành nghi lễ trong thiền đường |
| Điển toạ | Tri sự | Lo việc bếp núc, cơm nước cho đại chúng |
| Trực tuế | Tri sự | Lo sửa sang, công trình, việc lao tác |
Bảng cho thấy ngôi chùa vận hành như một cộng đồng tu học có phân công rõ ràng. Chức điển toạ lo bếp được coi trọng đến mức Thiền sư Đạo Nguyên người Nhật, sau chuyến du học Trung Hoa, đã viết hẳn một bản giáo huấn dành cho điển toạ — một chi tiết cho thấy việc nấu ăn cũng được nhìn như một phần của tu tập.
La Hán đường, Đạt Ma viện, Giới luật viện: tên thật, nghĩa truyện
La Hán đường. Ngoài đời, đây là tên gọi phổ biến của gian điện thờ tượng các vị A-la-hán, thường là mười tám hoặc năm trăm vị, có ở nhiều chùa lớn. Trong truyện chưởng, La Hán đường thành một bộ phận võ thuật có thủ toạ, nơi đệ tử học các bài quyền nhập môn và lập La Hán trận. Cái tên có thật, chức năng thì do truyện gán.
Đạt Ma viện. Truyện chưởng dựng Đạt Ma viện như nơi tập hợp các cao tăng võ công cao nhất, chuyên nghiên cứu tuyệt kỹ. Chùa Thiếu Lâm thật có nhiều công trình gắn với Bồ-đề-đạt-ma như Sơ Tổ am, Đạt Ma động, nhưng đó là nơi tưởng niệm vị sơ tổ Thiền tông, không phải viện nghiên cứu võ học.
Giới luật viện. Trong truyện, đây là nơi xét xử, trừng phạt đệ tử phạm quy, thường có cảnh đánh phạt, phế võ công. Ngoài đời, việc giữ giới của tăng ni dựa trên luật tạng và những sinh hoạt như bố tát, sám hối trước đại chúng, do tăng đoàn tự thực hiện theo luật. Bài không đi sâu vào giới luật; muốn hiểu đúng, nên hỏi chư tăng, ni.
Bồ Đề viện, Bát Nhã đường. Đây là những tên gọi đẹp mượn từ thuật ngữ Phật giáo (bồ đề là giác ngộ, bát nhã là trí tuệ) mà tác giả truyện chưởng đặt cho các bộ phận hư cấu. Người đọc nên coi chúng như tên đất, tên người trong tiểu thuyết.
Thủ toạ. Truyện chưởng dùng chữ thủ toạ cho người đứng đầu mỗi đường, mỗi viện. Ngoài đời, thủ toà là một chức việc có thật trong thanh quy nhưng mang nghĩa người đứng đầu đại chúng trong việc tu tập, không phải chỉ huy võ thuật.
Hoà thượng, đại sư, thiền sư: xưng hô trong truyện và ở Việt Nam
Trong tiếng Hán thông dụng và trong truyện chưởng, "hoà thượng" là cách gọi chung các nhà sư nam, không phân biệt tuổi đạo. Một nhân vật trẻ mới xuất gia cũng có thể bị gọi là "tiểu hoà thượng". "Đại sư" là cách gọi tôn kính dành cho các vị có tuổi, có uy tín. "Thiền sư" chỉ những vị tu và truyền dạy Thiền. "Thần tăng" là chữ của văn chương, để tôn vinh những nhà sư có tài phi thường.
Ở Việt Nam, cách dùng khác hẳn. "Hoà thượng", "thượng toạ", "đại đức" là những giáo phẩm có điều kiện về tuổi đạo và được tấn phong theo quy định của Giáo hội; gọi một vị sư trẻ là hoà thượng là không đúng phép. Người Việt đọc truyện dịch nên lưu ý chỗ này, để khi đến chùa không mang cách gọi của truyện vào cách xưng hô thật.
Khi chưa biết giáo phẩm của một vị tăng, cách an toàn là gọi "thầy" hoặc "sư", xưng "con" hoặc tuỳ theo tuổi tác và thói quen của từng vùng. Với ni sư, nhiều nơi gọi là "sư cô", "ni sư". Nếu bạn đến chùa Thiếu Lâm hay bất kỳ chùa nào ở nước ngoài, giữ thái độ tôn kính và hỏi người hướng dẫn về cách xưng hô phù hợp là đủ.
Một ngày trong chùa Thiền theo nếp thanh quy
Khác với cảnh đệ tử luyện võ từ sáng đến tối trên phim, nhịp sống trong một ngôi chùa Thiền theo thanh quy xoay quanh tu học và lao tác. Ngày thường bắt đầu từ rất sớm với tiếng chuông, tiếng bảng, rồi khoá lễ buổi sáng. Bữa ăn được thực hiện trong im lặng theo nghi thức, thường gọi là quá đường, mỗi người dùng phần của mình với lòng biết ơn. Sau đó là những giờ học kinh, toạ thiền, và những buổi lao tác chung mà ai cũng tham gia, từ người mới đến bậc trưởng lão.
Chính lao tác chung là chỗ câu nói "một ngày không làm, một ngày không ăn" gắn với Bách Trượng có ý nghĩa: quét sân, gánh nước, làm vườn được coi là một phần của tu tập chứ không phải việc phụ. Những cảnh gánh nước, quét lá trong phim Thiếu Lâm vì thế có gốc rễ trong đời sống thật, chỉ là phim biến chúng thành bài tập võ.
Nếp sinh hoạt cụ thể khác nhau giữa các chùa, các thời kỳ và các nước, và bài này chỉ phác ra ở mức khái quát để đối chiếu với hình ảnh trên phim. Nếu bạn muốn tìm hiểu hay tham gia sinh hoạt ở một ngôi chùa, hãy hỏi trực tiếp nhà chùa về nội quy dành cho khách và cư sĩ.
Vì sao truyện chưởng dựng Thiếu Lâm thành một bộ máy
Truyện chưởng cần những thế lực có tổ chức để tạo xung đột. Một ngôi chùa có hàng trăm cao thủ chia thành các đường các viện, có thủ lĩnh, có kỷ luật, có kho bí kíp là một nhân vật tập thể hoàn hảo: có thể là đồng minh, có thể là đối thủ, có thể bị phản bội từ bên trong. Các tác giả như Kim Dung, Cổ Long, Lương Vũ Sinh mỗi người dựng Thiếu Lâm theo một kiểu, nhưng đều dùng chung khung ấy.
Khung đó cũng dựa trên một chút thực tế. Chùa lớn Trung Hoa đúng là có tổ chức chặt chẽ, có hàng trăm tăng nhân, có tài sản và có quan hệ với triều đình. Tăng nhân Thiếu Lâm cũng đúng là từng cầm khí giới ở vài thời điểm có ghi chép. Truyện chưởng phóng đại những sự thật ấy, ghép thêm chất võ hiệp, và tạo ra một hình ảnh bền đến mức nhiều người tin là thật.
Đọc truyện với ý thức ấy, bạn có thể thưởng thức những cuộc đấu trí trong Tàng Kinh các hay những trận La Hán trận mà không lẫn chúng với ngôi chùa đang có người tu hành ở Tung Sơn. Đó cũng là cách tôn trọng cả tác phẩm lẫn những người tu hành thật.
Câu hỏi thường gặp
Phương trượng và trụ trì khác nhau thế nào?
Trong nhiều trường hợp, hai chữ chỉ cùng một người là vị đứng đầu ngôi chùa. Phương trượng vốn là tên căn phòng của vị ấy, sau thành danh xưng tôn kính, hay dùng ở chùa Thiền lớn. Trụ trì nhấn mạnh trách nhiệm ở lại giữ gìn Phật pháp và đời sống tu hành của chùa.
Chùa Thiếu Lâm có La Hán đường thật không?
Nhiều chùa lớn có gian thờ các vị A-la-hán và gọi là La Hán đường. Nhưng La Hán đường như một bộ phận võ thuật có thủ toạ, dạy quyền cho đệ tử và lập La Hán trận là sáng tạo của truyện chưởng và phim, không phải cơ cấu tổ chức của chùa thật.
Thanh quy là gì?
Thanh quy là những văn bản quy định nếp sinh hoạt, nghi lễ và phân công công việc trong tự viện Thiền tông. Truyền thống gắn khởi đầu với Thiền sư Bách Trượng đời Đường; bản sớm còn lại có ảnh hưởng lớn là Thiền uyển thanh quy đời Tống.
Tri khách trong chùa làm việc gì?
Tri khách là chức việc lo tiếp đón khách tăng và khách thập phương đến chùa. Khi đi thăm một ngôi chùa lớn và có điều cần hỏi, người du khách thường được hướng đến vị tri khách hoặc văn phòng tiếp khách của chùa.
Ở Việt Nam có nên gọi mọi nhà sư là hoà thượng không?
Không nên. Ở Việt Nam, hoà thượng là giáo phẩm cao, có điều kiện về tuổi đạo và được tấn phong theo quy định của Giáo hội. Khi chưa biết giáo phẩm của một vị, gọi là thầy hoặc sư là cách phổ biến và lịch sự.
Giới luật viện trong truyện có giống cách chùa thật xử lý vi phạm không?
Không giống. Cảnh đánh phạt, phế võ công là tình tiết của truyện. Ngoài đời, việc giữ giới của tăng ni dựa trên luật tạng và sinh hoạt chung của tăng đoàn. Muốn hiểu cụ thể, bạn nên tìm hiểu qua sách giới thiệu nghiêm túc hoặc hỏi chư tăng, ni.