Từ năm 1974 đến khoảng 1976, đạo diễn Trương Triệt làm một loạt phim lấy truyền thuyết chùa Nam Thiếu Lâm bị nhà Thanh đốt phá làm nền, thường được giới mê phim gọi là "chuỗi phim Thiếu Lâm". Những phim tiêu biểu là "Phương Thế Ngọc dữ Hồng Hy Quan" (tên tiếng Anh Heroes Two), "Thiếu Lâm tử đệ", "Thiếu Lâm ngũ tổ" và "Thiếu Lâm Tự" (1976). Các phim này đặt nền cho hình ảnh Thiếu Lâm phương Nam trên màn ảnh suốt nhiều thập niên.
Bài này giới thiệu bối cảnh ra đời của chuỗi phim, những nhân vật truyền thuyết được đưa lên màn ảnh, phong cách riêng của Trương Triệt, và chỗ nào thuộc về truyện kể chứ không thuộc về lịch sử. Tên phim ghi theo âm Hán Việt của chữ Hán; bản lồng tiếng Việt có thể đặt tên khác.
Trương Triệt và bước chuyển sang Đài Loan
Trương Triệt là một trong những đạo diễn quan trọng nhất của hãng Thiệu Thị từ cuối thập niên 1960, nổi tiếng với những phim kiếm hiệp có nhân vật nam cương nghị, chết bi tráng, mà giới phê bình thường gọi bằng chữ "dương cương". Ông đã có nhiều phim thành công trước khi làm chuỗi phim Thiếu Lâm.
Năm 1974, Trương Triệt lập một công ty sản xuất ở Đài Loan, hợp tác với Thiệu Thị, và làm liền nhiều phim tại đó. Chuỗi phim Thiếu Lâm phần lớn ra đời trong giai đoạn này, với ngân sách vừa phải, nhịp sản xuất nhanh và một nhóm diễn viên trẻ được ông đào tạo, trong đó nổi bật là Phó Thanh, Trần Quán Thái, Thích Quan Quân. Lưu Gia Lương làm chỉ đạo võ thuật cho một số phim, trước khi hai người tách ra làm việc riêng.
Điều đáng chú ý là chuỗi phim chuyển trọng tâm từ kiếm hiệp sang quyền cước. Thay vì những kiếm khách áo trắng phiêu bạt, nhân vật là các đệ tử Thiếu Lâm đánh bằng tay không, với các tên quyền cụ thể như Hồng quyền, Vịnh Xuân. Đây là một bước quan trọng trong việc đưa võ phương Nam lên màn ảnh.
Những phim tiêu biểu của chuỗi phim
Danh sách dưới đây chỉ gồm những phim đã chắc về năm và nội dung chính. Năm ghi theo năm ra mắt thường được dẫn trong các tư liệu điện ảnh.
- "Phương Thế Ngọc dữ Hồng Hy Quan" (1974, Heroes Two): hai nhân vật truyền thuyết của Nam Thiếu Lâm gặp nhau sau khi chùa bị đốt, ban đầu hiểu lầm rồi cùng chống lại quan quân nhà Thanh.
- "Hồng quyền dữ Vịnh Xuân" (1974): phim đặt hai lối quyền phương Nam cạnh nhau, khai thác sự đối lập giữa cương và nhu, qua câu chuyện các đệ tử trẻ.
- "Thiếu Lâm tử đệ" (1974): tập hợp nhiều nhân vật truyền thuyết như Phương Thế Ngọc, Hồng Hy Quan, Hồ Huệ Càn qua các câu chuyện nối nhau.
- "Thiếu Lâm ngũ tổ" (1974): kể về năm người sống sót sau khi chùa bị đốt, những người mà truyền thuyết Thiên Địa Hội coi là "ngũ tổ".
- "Thiếu Lâm Tự" (1976): phim quy mô lớn hơn, kể những ngày trước và trong khi chùa bị tấn công, với nhiều nhân vật của các phim trước tụ lại.
Đừng nhầm "Thiếu Lâm Tự" năm 1976 của Trương Triệt với "Thiếu Lâm Tự" năm 1982 của Trương Hâm Viêm. Hai phim trùng tên nhưng khác bối cảnh: phim năm 1976 nói về Nam Thiếu Lâm thời Thanh, phim năm 1982 nói về chùa Tung Sơn cuối Tùy đầu Đường.
Nền truyền thuyết: chùa bị đốt và những người sống sót
Gần như mọi phim trong chuỗi đều dựa trên một mô-típ: chùa Thiếu Lâm phương Nam bị quan quân nhà Thanh tấn công và đốt phá do có kẻ phản bội, một số đệ tử thoát ra ngoài, mang võ nghệ và chí phục thù đi khắp vùng Quảng Đông, Phúc Kiến. Từ mô-típ này mọc ra cả một hệ nhân vật: Chí Thiện thiền sư, Bạch Mi đạo nhân, Hồng Hy Quan, Phương Thế Ngọc, Hồ Huệ Càn, ngũ tổ của Thiên Địa Hội.
Mô-típ ấy có nguồn gốc từ các truyện kể dân gian và văn bản truyền khẩu của hội kín Thiên Địa Hội đời Thanh, cũng như từ tiểu thuyết thông tục thế kỷ XIX. Giới nghiên cứu đến nay vẫn tranh luận về việc có một ngôi chùa Nam Thiếu Lâm cụ thể bị đốt hay không, ở đâu và khi nào; các địa phương ở Phúc Kiến cũng có những ý kiến khác nhau.
Phim của Trương Triệt không đặt ra câu hỏi ấy. Ông lấy truyền thuyết như một khung có sẵn, giống cách các phim cao bồi Mỹ lấy miền Tây làm khung, để kể chuyện về lòng trung nghĩa, sự phản bội và sự hy sinh. Người xem hôm nay chỉ cần nhớ rằng đó là bối cảnh truyền thuyết, không phải tư liệu lịch sử về ngôi chùa.
Phong cách Trương Triệt: anh hùng chết đẹp và tình huynh đệ
Điều làm nên dấu ấn của chuỗi phim là cách Trương Triệt xây dựng nhân vật. Các đệ tử Thiếu Lâm của ông thường trẻ, nóng nảy, trọng nghĩa khí, và nhiều khi hy sinh ở cuối phim. Tình huynh đệ giữa những người cùng chí hướng được đặt cao hơn tình yêu nam nữ, gần như vắng bóng trong nhiều phim.
Phong cách ấy có sức lôi cuốn lớn với khán giả trẻ thập niên 1970, nhưng cũng đi kèm nhiều cảnh bạo lực, máu me theo chuẩn mực điện ảnh thời đó. Khi xem lại, bạn nên đặt phim trong bối cảnh thị hiếu của thời đại, và cân nhắc nếu xem cùng trẻ nhỏ.
Cách quay cũng góp phần tạo nên phong cách ấy. Máy quay của Trương Triệt hay lùi ra xa để thấy cả nhóm đối thủ vây quanh một người, rồi cắt nhanh vào từng đòn. Nhân vật chính thường bị thương nhiều lần mà vẫn đứng dậy, một lối kể nhấn mạnh ý chí hơn kỹ thuật. Nhiều nhà phê bình cho rằng chính điều này làm phim của ông hợp với tuổi trẻ thời ấy, khi người xem cần những hình mẫu kiên cường.
Một điểm thú vị khác là sự kết hợp giữa thế giới nhà chùa và thế giới hội kín. Trong các phim này, chùa Thiếu Lâm vừa là nơi tu hành, vừa là nơi nuôi dưỡng những người chống triều đình. Đây là hình ảnh do truyền thuyết và điện ảnh dựng nên; chùa trong đời thực, dù ở Tung Sơn hay ở bất cứ đâu, trước hết là một cơ sở tôn giáo với đời sống tu hành riêng.
Chuỗi phim Trương Triệt và phim của Lưu Gia Lương: khác nhau ở đâu
Hai đạo diễn từng làm việc chung rồi đi theo hai hướng khác nhau khi kể chuyện Thiếu Lâm. So sánh dưới đây chỉ mang tính khái quát.
| Khía cạnh | Trương Triệt | Lưu Gia Lương |
|---|---|---|
| Trọng tâm | Nghĩa khí, phản bội, hy sinh | Quá trình học võ, đạo thầy trò |
| Kết phim | Thường bi tráng, nhân vật chính có thể chết | Thường mở, nhân vật trưởng thành |
| Cách thể hiện võ | Mạnh, nhanh, nhiều đối thủ | Chú trọng tư thế, bộ tấn, nguyên lý |
| Hình ảnh chùa | Thánh địa của người chống Thanh | Trường học khắc nghiệt và nơi tu dưỡng |
| Phim tiêu biểu | "Phương Thế Ngọc dữ Hồng Hy Quan", "Thiếu Lâm ngũ tổ" | "Thiếu Lâm tam thập lục phòng", "Hồng Hy Quan" (1977) |
Nhiều người mê phim xem hai hướng này như hai cách hiểu về võ: một bên coi võ là phương tiện của nghĩa khí, một bên coi võ là con đường tu dưỡng. Cả hai đều là cách kể của điện ảnh; không bên nào là bức tranh lịch sử.
Vì sao các phim này còn được nhắc đến
Chuỗi phim Thiếu Lâm của Trương Triệt có vị trí quan trọng trong lịch sử điện ảnh võ thuật vì nó định hình hầu hết những nhân vật Thiếu Lâm phương Nam mà các phim về sau tiếp tục khai thác. Khi một phim thập niên 1990 kể về Phương Thế Ngọc hay Hồng Hy Quan, khán giả đã có sẵn trong đầu những hình ảnh do các phim năm 1974 vẽ ra.
Các phim cũng đánh dấu bước chuyển từ kiếm hiệp sang quyền cước, mở đường cho làn sóng phim quyền thuật cuối thập niên 1970 với nhiều đạo diễn khác. Một số diễn viên trẻ của chuỗi phim trở thành ngôi sao của giai đoạn tiếp theo.
Về mặt nghề, chuỗi phim còn cho thấy một mô hình sản xuất hiệu quả: một nhóm diễn viên trẻ được đào tạo bài bản, quay nhiều phim liên tiếp trên cùng bối cảnh truyền thuyết, mỗi phim khai thác một nhân vật hay một cặp nhân vật. Cách làm này giúp khán giả quen mặt diễn viên và quen thế giới truyện, giống cách các loạt phim nhiều phần ngày nay vẫn làm.
Với người xem Việt Nam, giá trị của chuỗi phim còn ở chỗ chúng giải thích vì sao nhiều câu chuyện, tên nhân vật quen thuộc trong võ quán người Hoa và trong truyện kể dân gian lại nổi tiếng đến vậy: màn ảnh đã đưa chúng đến với hàng triệu người không bao giờ đọc một văn bản truyền thuyết nào.
Xem lại hôm nay: tách truyện khỏi sử
Nếu bạn muốn xem lại những phim này, hãy xem như xem một dòng phim thể loại có quy ước riêng, giống phim cao bồi hay phim kiếm hiệp. Nhân vật có tên trong truyền thuyết, nhưng hành động, tính cách, cái chết của họ trên phim là sáng tác.
Khi gặp những bài viết hay đoạn phim trên mạng kể "lịch sử Nam Thiếu Lâm" giống hệt phim, hãy hỏi nguồn. Câu chuyện chùa bị đốt, ngũ tổ, Bạch Mi phản bội đều thuộc lớp truyền thuyết mà giới nghiên cứu còn tranh luận. Chuyên mục Nam Thiếu Lâm của trang trình bày các ý kiến ấy cụ thể hơn.
Một mẹo nhỏ khi xem: để ý cách mỗi phim kể lại vụ chùa bị đốt. Kẻ phản bội, thời điểm, người sống sót có khi khác nhau giữa các phim của cùng một đạo diễn. Sự không thống nhất ấy chính là dấu hiệu của truyền thuyết: mỗi lần kể là một lần sáng tác lại, không có một bản gốc nào để đối chiếu.
Cuối cùng, cảnh đánh trong phim được thực hiện bởi diễn viên có nhiều năm luyện tập và đội chỉ đạo võ thuật chuyên nghiệp. Thưởng thức phim là một chuyện; bắt chước động tác ngoài đời mà không có người hướng dẫn là chuyện khác, rất dễ dẫn tới chấn thương.
Câu hỏi thường gặp
Trương Triệt làm bao nhiêu phim về Thiếu Lâm?
Không có con số thống nhất, vì cách xếp phim nào vào "chuỗi Thiếu Lâm" khác nhau giữa các tư liệu. Những phim thường được nhắc gồm Phương Thế Ngọc dữ Hồng Hy Quan, Hồng quyền dữ Vịnh Xuân, Thiếu Lâm tử đệ, Thiếu Lâm ngũ tổ và Thiếu Lâm Tự năm 1976.
Thiếu Lâm Tự 1976 và Thiếu Lâm Tự 1982 khác nhau thế nào?
Phim năm 1976 của Trương Triệt kể về Nam Thiếu Lâm thời Thanh và truyền thuyết chùa bị đốt. Phim năm 1982 của Trương Hâm Viêm kể về chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn cuối Tùy đầu Đường, quay nhiều cảnh ở Hà Nam. Hai phim chỉ trùng tên.
Ngũ tổ Thiếu Lâm là ai?
Theo truyền thuyết của hội kín Thiên Địa Hội, ngũ tổ là năm người sống sót sau khi chùa Thiếu Lâm phương Nam bị đốt và về sau lập hội. Đây là nhân vật truyền thuyết, không có tiểu sử xác thực. Phim Thiếu Lâm ngũ tổ năm 1974 dựa trên câu chuyện này.
Vì sao phim Thiếu Lâm thập niên 1970 hay lấy bối cảnh nhà Thanh?
Vì các truyền thuyết về Nam Thiếu Lâm, chùa bị đốt và những người sống sót chống triều đình đều gắn với đời Thanh. Bối cảnh này cho các nhà làm phim sẵn một khung xung đột rõ ràng và một hệ nhân vật quen thuộc với khán giả người Hoa.
Lưu Gia Lương và Trương Triệt có liên quan gì nhau?
Lưu Gia Lương từng làm chỉ đạo võ thuật cho nhiều phim của Trương Triệt, kể cả một số phim trong chuỗi Thiếu Lâm. Sau đó hai người làm việc riêng, Lưu Gia Lương tự đạo diễn và đi theo hướng chú trọng tính chân thực của võ hơn.
Có nên tin các nhân vật trong phim Trương Triệt là người thật không?
Một số tên như Hồng Hy Quan, Phương Thế Ngọc có trong truyện kể dân gian và trong câu chuyện dòng truyền của các võ phái, nhưng không có tiểu sử được tư liệu đương thời xác thực. Tính cách và số phận của họ trên phim là sáng tác.