Núi Tung Sơn ở đâu: Trung Nhạc trong Ngũ Nhạc, Thái Thất, Thiếu Thất và 72 đỉnh

Tung Sơn là dãy núi ở phía tây tỉnh Hà Nam, Trung Quốc, nằm giữa hai thành phố Trịnh Châu và Lạc Dương, thuộc địa phận thành phố cấp huyện Đăng Phong. Trong hệ thống Ngũ Nhạc – năm ngọn núi được các triều đại Trung Hoa tôn làm núi thiêng của quốc gia – Tung Sơn là Trung Nhạc, ngọn núi "ở giữa". Dãy núi chia làm hai khối: Thái Thất ở phía đông và Thiếu Thất ở phía tây; chùa Thiếu Lâm nằm dưới chân Thiếu Thất, trong rừng, và cái tên của chùa cũng gắn với chính khối núi này.

Người Việt quen tên Tung Sơn qua phim và truyện chưởng, nhưng ít ai hình dung ngọn núi thật trông ra sao. Nó không cao chót vót như Thái Sơn trong tưởng tượng, cũng không hiểm như Hoa Sơn. Cái đặc biệt của Tung Sơn nằm ở chỗ khác: một vùng núi tập trung dày đặc di tích của cả Phật giáo, Đạo giáo lẫn Nho học, cộng thêm một lớp đá cổ hiếm thấy mà giới địa chất rất quý. Bài này đi qua vị trí, cấu tạo, tên gọi và lý do Tung Sơn trở thành nơi dựng chùa Thiếu Lâm.

Ngũ Nhạc là gì và Tung Sơn đứng ở đâu trong đó

Ngũ Nhạc là cách gọi năm ngọn núi lớn ứng với năm phương theo quan niệm cổ: bốn phương và trung tâm. Các triều đại phong kiến Trung Hoa tế lễ ở những ngọn núi này như một nghi thức của nhà nước. Bảng dưới liệt kê theo cách chia phổ biến hiện nay; trong lịch sử, có lúc ngọn núi ứng với một phương từng thay đổi.

Vị trí "trung" của Tung Sơn không chỉ là chuyện địa lý. Vùng lưu vực sông Hoàng Hà quanh Lạc Dương là nơi đặt kinh đô của nhiều triều đại cổ, nên ngọn núi gần kinh đô nhất được coi như trục giữa của thiên hạ. Quan niệm ấy về sau được UNESCO dùng làm tên cho quần thể di tích Đăng Phong: "Thiên địa chi trung", nghĩa là trung tâm của trời đất.

Một chi tiết hay bị nhầm: Ngũ Nhạc trong địa lý khác với "ngũ nhạc" trong sách tướng, nơi người ta ví trán, mũi, cằm và hai gò má với năm ngọn núi. Hai cách dùng cùng gốc chữ nhưng nói về hai chuyện khác hẳn nhau.

Thái Thất và Thiếu Thất: hai khối núi, hai cái tên

Tung Sơn không phải một đỉnh đơn mà là một dãy kéo theo hướng đông – tây. Khối phía đông là Thái Thất sơn, khối phía tây là Thiếu Thất sơn. Theo một cách giải thích được nhiều sách chép lại, chữ "thất" (nhà) gắn với chuyện hai bà vợ của vua Vũ nhà Hạ sống dưới chân hai khối núi; bà vợ cả ở Thái Thất, bà vợ thứ ở Thiếu Thất. Đây là truyền thuyết, nên nghe như một lớp tên gọi văn hoá chứ không phải sử liệu.

Truyền thống thường nói Tung Sơn có bảy mươi hai đỉnh, mỗi khối ba mươi sáu đỉnh. Con số này mang tính ước lệ hơn là kết quả đo đạc; ba mươi sáu và bảy mươi hai là những con số tròn rất được ưa dùng trong văn hoá Trung Hoa. Ngọn cao nhất của Thái Thất thường được gọi là Tuấn Cực phong, còn ngọn cao nhất của cả dãy nằm bên Thiếu Thất, gọi là Liên Thiên phong, cao khoảng một nghìn năm trăm mét theo các tài liệu giới thiệu.

Chùa Thiếu Lâm nằm ở sườn bắc khối Thiếu Thất. Cách giải nghĩa tên chùa phổ biến nhất là "khu rừng ở núi Thiếu Thất": chữ "Thiếu" lấy từ tên núi, chữ "Lâm" là rừng. Chuyện tên gọi và năm dựng chùa thuộc phần lịch sử chùa trên trang này; ở đây chỉ cần nhớ rằng ngôi chùa không đứng trên đỉnh mà nép dưới thung, kín gió, có nước, có rừng — đúng kiểu đất mà các thiền sư thời Bắc Ngụy ưa chọn.

Vì sao giới địa chất quý Tung Sơn

Đá của nhiều thời kỳ lộ ra trên một vùng nhỏ. Ở Tung Sơn, các lớp đá hình thành qua những thời kỳ địa chất cách nhau rất xa nhau lộ ra liền mạch trên mặt đất. Giới địa chất Trung Quốc hay tóm điều này bằng cụm "ngũ đại đồng đường", ý nói đá của năm đại địa chất cùng có mặt một chỗ. Với người học địa chất, đây là một cuốn sách giáo khoa ngoài trời.

Dấu vết của các lần tạo núi. Những nếp uốn, đứt gãy và mặt bất chỉnh hợp ở Tung Sơn ghi lại nhiều lần vỏ Trái Đất bị nén, nâng lên rồi bào mòn. Các bậc đá dựng đứng, vách đá phân lớp như những chồng sách mà khách thấy khi lên Thiếu Thất phần lớn là kết quả của quá trình đó.

Công viên địa chất được quốc tế ghi nhận. Tung Sơn nằm trong nhóm công viên địa chất toàn cầu đầu tiên được UNESCO ghi nhận năm 2004. Danh hiệu này khác với danh hiệu di sản văn hoá năm 2010: một bên ghi nhận đá và địa mạo, một bên ghi nhận công trình do con người dựng.

Ý nghĩa với người tham quan. Nhiều người đến Thiếu Lâm chỉ đi quanh chùa rồi về. Nếu có thêm nửa ngày, các tuyến đi bộ trên Thiếu Thất cho thấy một Tung Sơn khác: vách đá xám, rừng thông, những con đường đá men theo vực. Biết một chút về địa chất giúp bạn nhìn vách đá như một trang sử dài hơn cả lịch sử ngôi chùa.

Tung Sơn trong lịch sử tế lễ và cái tên Đăng Phong

Từ rất sớm, các hoàng đế Trung Hoa coi việc tế núi là việc của nhà nước. Nghi lễ lớn nhất là lễ phong thiện, tế trời trên đỉnh và tế đất dưới chân núi, thường gắn với Thái Sơn. Tung Sơn là một trong số ít ngọn núi khác từng được chọn cho nghi lễ này. Sử sách chép rằng năm 696, Võ Tắc Thiên làm lễ phong ở Tung Sơn, rồi đổi tên huyện thành Đăng Phong, nghĩa là "lên núi làm lễ phong". Cái tên ấy vẫn dùng tới hôm nay.

Dưới chân Thái Thất là Trung Nhạc miếu, ngôi miếu lớn thờ thần núi, gắn với Đạo giáo và lễ tế của nhà nước. Gần đó là Tung Dương thư viện, một thư viện – học đường nổi tiếng thời Tống, nơi các nhà Nho giảng sách. Còn Phật giáo có Thiếu Lâm, Hội Thiện tự, Pháp Vương tự cùng tháp chùa Tung Nhạc. Ba dòng tư tưởng lớn cùng có chỗ đứng trên một ngọn núi là điều người ta hay nhắc khi giới thiệu Tung Sơn.

Điều này giải thích vì sao Tung Sơn không chỉ là "núi của chùa Thiếu Lâm". Trong mắt người Trung Hoa xưa, Thiếu Lâm chỉ là một trong nhiều công trình trên ngọn Trung Nhạc. Danh tiếng toàn cầu của Thiếu Lâm là chuyện của thế kỷ XX, nhờ phim ảnh và các đoàn biểu diễn; còn trước đó hàng nghìn năm, Tung Sơn đã là núi thiêng vì lý do riêng của nó.

Vì sao các thiền sư chọn dựng chùa dưới chân Thiếu Thất

Không có văn bản nào ghi rõ lý do chọn đất của những người dựng chùa thời Bắc Ngụy. Nhưng nhìn địa thế và bối cảnh, giới nghiên cứu thường nêu mấy yếu tố sau:

• Gần kinh đô mà vẫn tách biệt. Nhà Bắc Ngụy dời đô về Lạc Dương cuối thế kỷ V. Tung Sơn đủ gần để triều đình bảo trợ, đủ xa để giữ cảnh tĩnh cho tu hành.
• Đất thung kín gió, có suối. Chùa nằm trong một thung lũng hẹp dưới sườn bắc, có dòng suối chảy qua, có rừng che, mùa đông đỡ lạnh hơn sườn trống.
• Truyền thống ẩn tu trên núi đã có sẵn. Trước khi có Thiếu Lâm, Tung Sơn đã là nơi các đạo sĩ và người ẩn dật tìm đến. Núi thiêng thu hút người tu hành của nhiều tôn giáo.
• Hang động và vách đá cho tu tập riêng. Các hang nhỏ trên núi về sau gắn với truyền thuyết Đạt Ma diện bích; dù chi tiết thuộc truyền thuyết, việc thiền giả ưa hang núi là chuyện có thật ở nhiều nơi.
• Đường nối Lạc Dương với vùng đông. Thung lũng quanh Đăng Phong là ngả đi lại tự nhiên, thuận cho tăng sĩ và khách hành hương.

Những yếu tố này là cách đọc địa thế của người đời sau, không phải lời của chính người dựng chùa. Khi đọc sách giới thiệu ghi "chùa chọn đất phong thủy tốt", bạn nên hiểu đó là lớp diễn giải muộn hơn.

Khí hậu và cảnh sắc Tung Sơn theo mùa

Tung Sơn nằm trong vùng khí hậu ôn đới gió mùa của đồng bằng Hoa Bắc. Mùa đông lạnh và khô, có năm tuyết phủ mái chùa và rừng tháp; nhiệt độ ban đêm xuống dưới không độ là chuyện thường. Mùa hè nóng, mưa tập trung, sườn núi xanh đậm nhưng hơi nước làm cảnh xa hay mờ. Mùa xuân có hoa và cây non, mùa thu trời trong, lá cây trên sườn Thiếu Thất chuyển màu.

Người Việt quen khí hậu nhiệt đới hay bất ngờ với độ chênh nhiệt giữa sáng và trưa ở vùng núi phương Bắc. Một buổi sáng tháng Mười có thể se lạnh như mùa đông Hà Nội, rồi trưa lại nắng gắt trên sân đá. Nếu định leo lên các tuyến cao, nhiệt độ còn giảm thêm theo độ cao, gió trên vách đá thổi mạnh hơn dưới thung.

Ảnh Tung Sơn đẹp nhất thường được chụp vào sáng sớm, khi sương còn đọng trong thung và các lớp núi nhạt dần về phía xa. Đó cũng là lúc chùa và Tháp Lâm vắng khách nhất. Những chi tiết đi lại cụ thể theo mùa có trong bài kinh nghiệm tham quan Tung Sơn trên trang này.

Đọc Tung Sơn đúng cách: núi thiêng, di sản và điểm du lịch

Ngày nay Tung Sơn cùng lúc mang ba vai: một ngọn núi thiêng trong văn hoá cổ, một quần thể di sản được thế giới công nhận và một khu du lịch lớn của tỉnh Hà Nam. Ba vai ấy đôi khi kéo nhau theo những hướng khác nhau. Về chuyện khai thác du lịch quanh Thiếu Lâm, có nhiều ý kiến khác nhau; trang này không bình phẩm mà chỉ giúp bạn biết mình đang nhìn cái gì.

Khi đứng trước một công trình, bạn có thể tự hỏi ba câu: công trình này dựng thời nào, đã dựng lại bao nhiêu lần, và câu chuyện kèm theo là sử hay truyền thuyết. Tung Sơn có những thứ gần như nguyên gốc hàng nghìn năm như tháp gạch thời Bắc Ngụy hay các cặp cột đá thời Đông Hán, lại có những điện thờ dựng lại hoàn toàn trong vài chục năm gần đây. Cả hai đều có giá trị, nhưng giá trị khác nhau.

Cách nhìn đó cũng giúp bạn đọc phim và truyện chưởng tỉnh táo hơn. Tung Sơn trong tiểu thuyết là nơi các môn phái hội tụ, có Tàng Kinh các chứa bí kíp; Tung Sơn thật là nơi các triều đại tế núi, nhà Nho giảng sách và thiền tăng dựng chùa. Biết ngọn núi thật, chuyến đi hay một buổi đọc sách về Thiếu Lâm sẽ có thêm chiều sâu.

Câu hỏi thường gặp

Tung Sơn cao bao nhiêu mét?

Ngọn cao nhất của dãy thường được ghi là Liên Thiên phong thuộc khối Thiếu Thất, cao khoảng một nghìn năm trăm mét theo các tài liệu giới thiệu. Tung Sơn không cao hơn hẳn các núi khác trong Ngũ Nhạc; danh tiếng của nó đến từ vị trí trung tâm và mật độ di tích.

Tung Sơn và Thiếu Thất sơn có phải là một không?

Không hẳn. Thiếu Thất là một trong hai khối núi hợp thành dãy Tung Sơn, khối còn lại là Thái Thất. Chùa Thiếu Lâm nằm dưới chân Thiếu Thất, nên khi nói "Thiếu Lâm ở Tung Sơn" là đúng, nói "ở Thiếu Thất" là chính xác hơn.

Từ Trịnh Châu hay Lạc Dương đến Tung Sơn gần hơn?

Đăng Phong nằm khoảng giữa hai thành phố, quãng đường đến mỗi nơi đều chừng một giờ đến một giờ rưỡi đi ô tô tuỳ điểm xuất phát và đường đi. Nhiều người kết hợp Thiếu Lâm với hang đá Long Môn ở Lạc Dương trong cùng một chuyến.

Có nên leo lên đỉnh Tung Sơn không?

Tuỳ sức khoẻ và thời gian. Các tuyến đi bộ lên Thiếu Thất có nhiều bậc đá dốc và đoạn men vách, cảnh đẹp nhưng tốn sức. Người có bệnh tim mạch, khớp gối hoặc sợ độ cao nên hỏi bác sĩ và chọn tuyến ngắn hoặc cáp treo nếu khu thắng cảnh còn vận hành.

Ngũ Nhạc có liên quan gì đến phong thủy không?

Ngũ Nhạc trước hết là hệ thống núi tế lễ của nhà nước phong kiến Trung Hoa, gắn với quan niệm năm phương. Về sau, nhiều lớp diễn giải phong thủy được gắn thêm, nhưng nguồn gốc của nó là nghi lễ quốc gia và địa lý chính trị của vùng Hoàng Hà.

Tung Sơn có phải là di sản thế giới không?

Có. Năm 2010, quần thể di tích lịch sử Đăng Phong mang tên "Thiên địa chi trung", gồm chùa Thiếu Lâm và nhiều công trình khác trên Tung Sơn, được UNESCO ghi vào danh sách di sản thế giới. Trước đó, năm 2004, Tung Sơn đã được ghi nhận là công viên địa chất toàn cầu.