Ngũ đại gia là cách gọi năm môn Nam quyền lớn của Quảng Đông, gói trong câu nói quen thuộc "Hồng, Lưu, Thái, Lý, Mạc": Hồng gia, Lưu gia, Thái gia, Lý gia và Mạc gia. Cả năm đều nhận gốc từ truyền thuyết Nam Thiếu Lâm, mỗi nhà có một vị tổ trong lời kể. Mức độ tư liệu về năm nhà rất chênh lệch: Hồng gia rất nổi tiếng và có nhiều sách vở, trong khi Lưu gia và Lý gia thì tư liệu phổ thông khá ít.
Bài này giới thiệu từng nhà ở mức văn hoá: tổ sư theo truyền thuyết, đặc điểm thường được mô tả, tình trạng hiện nay. Bài cũng giải thích câu "Hồng, Lưu, Thái, Lý, Mạc" có thể đã hình thành thế nào, phân biệt Ngũ đại gia với Ngũ hình, và nêu những môn Nam quyền lớn không nằm trong danh sách. Bài không hướng dẫn đòn thế và không xếp hạng năm nhà.
Năm nhà trong một bảng
Bảng dưới gom thông tin phổ thông về năm nhà. Tên tổ sư đều thuộc truyền thuyết của từng môn; đặc điểm là cách mô tả thường gặp, có thể khác nhau giữa các dòng.
| Nhà | Tổ sư theo truyền thuyết | Đặc điểm thường được mô tả | Tư liệu phổ thông |
|---|---|---|---|
| Hồng gia | Hồng Hy Quan, học trò của Chí Thiện | Tấn thấp, vững; tay cầu mạnh; nổi tiếng với các bài mang hình hổ, hạc | Nhiều, nhờ các đời thầy nổi tiếng ở Quảng Châu và sách in đầu thế kỷ XX |
| Lưu gia | Lưu Tam Nhãn, tương truyền cũng gắn với chùa phương Nam | Mô tả không thống nhất giữa các dòng | Ít, chủ yếu từ các dòng còn truyền dạy |
| Thái gia | Thái Cửu Nghi theo lời kể của môn | Linh hoạt, bộ pháp nhanh, đánh từ tầm xa hơn so với Hồng gia | Trung bình; một phần được biết qua Thái Lý Phật |
| Lý gia | Không thống nhất giữa các nguồn | Ngày nay chủ yếu được biết qua phần đã hoà vào Thái Lý Phật | Rất ít tư liệu độc lập |
| Mạc gia | Một võ sư họ Mạc, tên khác nhau giữa các lời kể | Được nhắc đến nhiều về đòn chân, điều không phổ biến trong Nam quyền | Ít, còn một số dòng truyền dạy |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy "ngũ đại gia" không có nghĩa năm nhà ngang nhau về quy mô hôm nay. Có nhà phát triển mạnh, có nhà chỉ còn vài dòng nhỏ. Danh sách phản ánh cách người Quảng Đông xưa nhìn bản đồ võ thuật địa phương.
Hồng gia và Thái gia: hai nhà dễ lần dấu hơn
Hồng gia là nhà được biết đến rộng nhất trong năm, một phần nhờ những tên tuổi có thật ở thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, như Hoàng Kỳ Anh, Hoàng Phi Hồng và học trò Lâm Thế Vinh, người để lại nhiều sách về bài bản của môn. Truyền thuyết của môn đặt Hồng Hy Quan làm tổ, và câu chuyện ông học ở chùa phương Nam được nhắc trong nhiều phim, truyện.
Người xem nhận ra Hồng gia qua thế tấn thấp, vững, thân trên thẳng, những đòn tay cầu mạnh mẽ và các bài lấy hình tượng động vật, nhất là hổ và hạc. Môn có nhiều bài quyền và binh khí, được các dòng ở Quảng Châu, Phật Sơn, Hồng Kông và hải ngoại giữ gìn.
Vì Hồng gia đã có bài giới thiệu riêng ở nhiều nơi, trong bài này chỉ cần đặt nó đúng chỗ: một trong năm nhà, có lẽ là nhà mà người ngoài nghĩ đến đầu tiên khi nhắc đến Nam quyền, nhưng không phải là toàn bộ Nam quyền.
Thái gia đứng ở vị trí thứ hai về độ dễ tìm tư liệu. Môn nhận tổ là Thái Cửu Nghi theo lời kể, được mô tả là linh hoạt, bộ pháp nhanh, ra đòn từ khoảng cách xa hơn so với lối đứng chắc của Hồng gia. Ngoài các dòng Thái gia độc lập còn truyền dạy, một phần tinh thần của Thái gia được biết đến qua Thái Lý Phật, môn mà người sáng lập đã học từ nhà sư Thái Phúc.
Lưu gia, Lý gia và Mạc gia: ba nhà ít được biết
Lưu gia được các dòng còn truyền dạy giới thiệu là có tổ sư tên Lưu Tam Nhãn, người theo truyền thuyết cũng gắn với chùa phương Nam. Ngoài thông tin đó, tư liệu phổ thông về lịch sử và bài bản của Lưu gia khá ít, và mô tả đặc điểm giữa các dòng không thống nhất. Bạn nên coi các bài viết khẳng định chắc chắn về Lưu gia một cách thận trọng.
Lý gia là trường hợp đặc biệt. Nhiều người biết đến Lý gia chủ yếu vì nó là một trong ba nguồn của Thái Lý Phật, qua người thầy Lý Hữu Sơn của Trần Hưởng. Dòng Lý gia độc lập ngày nay rất khó lần theo trong tư liệu phổ biến, và tên tổ sư cũng không thống nhất giữa các nguồn.
Mạc gia thường được nhắc với đặc điểm chú trọng đòn chân, điều khá hiếm trong Nam quyền vốn nổi tiếng về tay. Câu "Nam quyền Bắc cước" vì vậy không tuyệt đối, và Mạc gia hay được dẫn làm ví dụ ngược. Tên vị tổ của Mạc gia khác nhau giữa các lời kể. Một số dòng Mạc gia vẫn còn truyền dạy ở Quảng Đông và hải ngoại.
Bối cảnh: Quảng Đông thế kỷ XIX, đất của võ quán
Năm nhà nổi lên trong một vùng đất đặc biệt. Châu thổ sông Châu Giang thế kỷ XIX là nơi buôn bán sầm uất, làng xóm dày đặc, nhiều dòng họ lớn có từ đường và ruộng chung. Đi kèm sự giàu có là bất ổn: cướp bóc trên sông, tranh chấp giữa các làng, rồi những biến động lớn vào giữa thế kỷ. Làng nào cũng cần người có võ để giữ an ninh, và các đội dân phòng địa phương thường thuê thầy võ huấn luyện.
Võ nghệ vì vậy là một nghề có thật. Thầy võ mở quán dạy học trò, nhận bảo vệ hàng hoá, dạy cho đội dân phòng, và nhiều người kiêm nghề chữa trật đả, bó xương. Gánh hát trên sông và đội múa lân cũng cần người có võ. Một nhà võ nổi tiếng là nhà có nhiều học trò làm những nghề này ở nhiều nơi.
Trong khung cảnh đó, việc người ta nhắc nhau về năm nhà có tiếng là điều tự nhiên, giống như người trong một nghề biết những lò nổi tiếng nhất vùng. Truyền thuyết Nam Thiếu Lâm cho các nhà một nguồn gốc chung cao quý, còn đời sống võ quán thế kỷ XIX mới là nơi các nhà thật sự lớn lên.
Câu "Hồng, Lưu, Thái, Lý, Mạc" có thể đã hình thành thế nào
Một câu nói để nhớ. Năm chữ họ ghép thành một câu ngắn, dễ thuộc, giống nhiều câu nói dân gian dùng để liệt kê. Câu này có thể ra đời từ cách người trong giới võ Quảng Đông nhắc nhau về các nhà có tiếng trong vùng.
Thời điểm khó xác định. Chưa có nguồn đáng tin nêu rõ câu này xuất hiện khi nào. Cách gọi "ngũ đại gia" phổ biến trong sách báo võ thuật thế kỷ XX, nhưng danh sách có thể đã lưu truyền miệng từ trước.
Con số năm có sức hút riêng. Văn hoá Trung Hoa ưa những bộ năm: ngũ hành, ngũ phương, ngũ tổ, ngũ lão. Một danh sách năm nhà vừa đủ ngắn để nhớ, vừa đủ dài để trông như một bản đồ.
Danh sách không phải xếp hạng. Năm nhà được gom lại vì nổi tiếng ở một vùng trong một thời, không phải vì có ai chấm điểm. Các môn lớn khác không có tên trong danh sách không vì thế mà kém hơn.
Đừng nhầm Ngũ đại gia với Ngũ hình
Một nhầm lẫn rất phổ biến là trộn Ngũ đại gia với Ngũ hình. Ngũ đại gia là năm môn phái, tên gọi theo họ. Ngũ hình là năm hình tượng động vật mà nhiều môn Nam quyền dùng để đặt tên và mô tả lối đánh: thường là long, hổ, báo, xà, hạc. Hai khái niệm khác hẳn nhau, một bên là tổ chức môn phái, một bên là hệ hình tượng kỹ thuật.
Sự nhầm lẫn đến từ chỗ Hồng gia, nhà nổi tiếng nhất trong Ngũ đại gia, lại có bài mang tên Ngũ hình và dùng hình tượng động vật rất rõ. Người nghe "Hồng gia ngũ hình" dễ nghĩ năm hình là năm nhà. Thật ra nhiều môn khác cũng dùng hình tượng động vật, và mỗi môn có cách hiểu riêng về từng hình.
Khi đọc tài liệu, nếu thấy "ngũ" đi cùng tên con vật thì đó là Ngũ hình; nếu đi cùng họ người thì đó là Ngũ đại gia. Phân biệt được hai khái niệm này, bạn sẽ đọc các bài viết về Nam quyền dễ hơn nhiều.
Những môn Nam quyền lớn không nằm trong danh sách năm nhà
Ngũ đại gia chỉ là một lát cắt. Miền Nam Trung Hoa còn nhiều môn lớn khác, một số cũng nhận gốc Thiếu Lâm, một số không.
- Thái Lý Phật, môn ghép từ Thái gia, Lý gia và Phật gia, hình thành từ năm 1836 theo tư liệu môn phái, nay là một trong những môn Nam quyền phổ biến nhất.
- Vịnh Xuân quyền, môn đánh tầm gần nổi tiếng thế giới, có truyền thuyết riêng gắn với Ngũ Mai và Nghiêm Vịnh Xuân.
- Bạch Mi quyền, môn của cộng đồng người Khách Gia, nhận tổ là Bạch Mi đạo nhân, người mà một số truyền thuyết khác gọi là kẻ phản bội.
- Long hình quyền, cũng gắn với người Khách Gia, lấy hình tượng rồng làm trung tâm.
- Nam phái Đường lang, một nhóm lối võ của người Khách Gia mang tên con bọ ngựa, khác với Đường lang quyền phương Bắc.
- Các môn của Phúc Kiến như Ngũ tổ quyền, Bạch hạc quyền, nhiều môn cũng có truyền thuyết riêng về nguồn gốc.
Danh sách này cũng chưa đầy đủ, và mỗi môn trong đó đều có những dòng nhánh riêng. Nó chỉ để nhắc rằng "Nam quyền" là một thế giới rộng, và Ngũ đại gia là một cách nhìn quen thuộc của riêng vùng Quảng Đông.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ đại gia gồm những môn nào?
Ngũ đại gia gồm Hồng gia, Lưu gia, Thái gia, Lý gia và Mạc gia, thường được nhắc gọn trong câu "Hồng, Lưu, Thái, Lý, Mạc". Đây là năm môn Nam quyền lớn của Quảng Đông theo cách nhìn truyền thống, cả năm đều có truyền thuyết gắn với chùa Thiếu Lâm phương Nam.
Nhà nào mạnh nhất trong Ngũ đại gia?
Không có cách nào khách quan để xếp hạng, và cũng không nên. Mỗi nhà có phong cách, mục đích và cách luyện tập riêng. Hiệu quả của việc tập phụ thuộc vào người thầy, người học và mục tiêu, không phụ thuộc vào tên môn.
Vì sao Hồng gia nổi tiếng hơn các nhà còn lại?
Hồng gia có những đời thầy có thật nổi tiếng ở Quảng Châu cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, có sách in về bài bản, rồi được điện ảnh khai thác rất nhiều. Các yếu tố đó làm Hồng gia được biết rộng hơn hẳn, dù các nhà khác cũng có truyền thống riêng.
Lý gia còn tồn tại không?
Dòng Lý gia độc lập khó lần theo trong tư liệu phổ biến. Phần được biết nhiều nhất của Lý gia hiện nay là phần đã hoà vào Thái Lý Phật qua người thầy Lý Hữu Sơn. Có thể vẫn còn những dòng nhỏ, nhưng thông tin công khai rất hạn chế.
Mạc gia có phải chỉ đá chân không?
Không. Mạc gia được nhắc nhiều về đòn chân vì đây là điểm khác biệt so với phần lớn Nam quyền, nhưng môn vẫn có đủ các đòn tay và bài bản như những môn khác. Mô tả "chuyên đòn chân" là cách nói nhấn mạnh, không phải định nghĩa đầy đủ.
Ở Việt Nam có đủ năm nhà không?
Một số nhà như Hồng gia và Thái Lý Phật, vốn có gốc từ Thái gia và Lý gia, có mặt rõ ở các võ quán trong cộng đồng người Hoa ở Việt Nam. Các nhà khác ít thông tin hơn. Bài riêng về võ gốc Thiếu Lâm ở Việt Nam trên trang bàn kỹ hơn chủ đề này.