Bạch Mi quyền là một môn Nam quyền phổ biến trong cộng đồng người Khách Gia ở Quảng Đông, nhận tổ là Bạch Mi đạo nhân, một nhân vật trong truyền thuyết Nam Thiếu Lâm. Điều đặc biệt là cùng nhân vật ấy, trong lời kể của Hồng gia và một số môn khác, lại là kẻ phản bội giúp triều đình phá chùa. Còn trong truyền thống của Bạch Mi phái, ông là bậc thầy đáng kính và câu chuyện được kể theo cách khác.
Lịch sử có thể lần theo của Bạch Mi quyền bắt đầu rõ ràng ở đầu thế kỷ XX với võ sư Trương Lễ Tuyền, người đã đưa môn ra truyền dạy rộng ở Quảng Châu. Bài này tách ba lớp: nhân vật Bạch Mi trong các truyền thuyết đối nghịch nhau, môn quyền có thật của người Khách Gia, và hình ảnh Bạch Mi trong văn hoá đại chúng. Bài không hướng dẫn kỹ thuật.
Bạch Mi là ai trong truyền thuyết
Trong các truyện kể, Bạch Mi luôn được tả bằng vài nét rất dễ nhớ: tuổi cao, râu tóc bạc trắng, võ nghệ thâm hậu, tính cách khó lường. Những nét ấy đủ để người nghe nhận ra ông ngay, dù mỗi người kể dựng một câu chuyện khác về ông.
Tên Bạch Mi nghĩa là lông mày trắng, gợi hình ảnh một bậc lão sư rất cao tuổi. Trong nhiều truyện kể, Bạch Mi là một đạo sĩ, có bản nói ông vốn tu ở chùa rồi mới theo Đạo giáo. Ông thuộc nhóm năm bậc thầy gắn với chùa phương Nam, cùng Chí Thiện, Ngũ Mai, Phùng Đạo Đức và Miêu Hiển, dù thành phần nhóm này thay đổi tuỳ nguồn.
Như mọi nhân vật trong nhóm, Bạch Mi không có tư liệu đương thời xác nhận. Không có năm sinh, quê quán hay dấu vết nào ngoài truyện kể và phả hệ. Vì vậy câu hỏi "Bạch Mi có thật không" có cùng câu trả lời với câu hỏi về Chí Thiện: chưa có bằng chứng, và giới nghiên cứu coi ông là nhân vật truyền thuyết.
Điểm khiến Bạch Mi khác các nhân vật kia là vai trò của ông thay đổi hoàn toàn tuỳ người kể. Trong một nhóm truyền thuyết, ông là phản diện; trong một nhóm khác, ông là tổ sư. Hiếm có nhân vật nào trong văn hoá võ thuật mang hai gương mặt đối lập rõ như vậy.
Hai gương mặt của Bạch Mi
Bảng dưới so cách hai nhóm truyền thuyết kể về Bạch Mi. Đây là so sánh truyện kể, không phải phán xét đúng sai giữa các môn phái.
| Khía cạnh | Trong truyền thuyết của Hồng gia và một số môn | Trong truyền thống Bạch Mi phái |
|---|---|---|
| Vai trò | Kẻ phản bội, giúp quân triều đình phá chùa | Bậc thầy có võ nghệ cao, tổ sư của môn |
| Quan hệ với chùa | Từng thuộc nhóm bậc thầy rồi quay lưng | Một đạo sĩ có liên hệ với chùa, theo con đường riêng |
| Quan hệ với các anh hùng trẻ | Đối thủ của Phương Thế Ngọc, Hồng Hy Quan trong nhiều bản | Ít được nhấn mạnh, hoặc kể theo hướng khác |
| Ý nghĩa trong truyện | Giải thích vì sao chùa bị đốt, tạo nhân vật để báo thù | Tạo nguồn gốc cao quý cho môn, gắn với truyền thuyết chung |
Cách đọc hợp lý là coi đây là hai truyền thống kể chuyện, mỗi bên điều chỉnh nhân vật cho phù hợp với mình. Không bên nào có tư liệu để chứng minh, nên không cần và cũng không thể phân xử.
Bạch Mi quyền có thật: môn võ của người Khách Gia
Tách khỏi truyền thuyết, Bạch Mi quyền là một môn võ có thật, phổ biến trong cộng đồng người Khách Gia, tức người Hẹ, ở miền đông Quảng Đông. Người Khách Gia có nhiều lối võ riêng, phát triển trong những làng thường xây kiên cố và có truyền thống tự vệ mạnh. Bạch Mi quyền là một trong những môn tiêu biểu của nhóm này.
Nhân vật then chốt trong lịch sử có thể lần theo là Trương Lễ Tuyền, một võ sư người Khách Gia sống trong khoảng năm 1882 đến 1964. Theo tư liệu của môn, ông học Bạch Mi từ một dòng truyền qua các tăng nhân, rồi đến Quảng Châu dạy võ trong nửa đầu thế kỷ XX. Phần lớn các dòng Bạch Mi phổ biến hôm nay đều nhận gốc từ ông.
Như nhiều môn khác, phần phả hệ phía trên Trương Lễ Tuyền chủ yếu dựa vào lời kể của môn. Từ ông trở xuống, lịch sử môn phái có học trò, võ quán và tư liệu rõ ràng. Đây là chỗ nối giữa truyền thuyết và lịch sử của Bạch Mi quyền, tương tự như Hoàng Phi Hồng với Hồng gia hay Trần Hưởng với Thái Lý Phật.
Người Khách Gia và truyền thống võ của làng
Muốn hiểu Bạch Mi quyền, cần biết đôi chút về người Khách Gia. Đây là một nhóm người Hán có phương ngữ và phong tục riêng, theo truyền thống của chính họ thì tổ tiên từ phương Bắc di cư xuống phía Nam qua nhiều đợt. Họ định cư nhiều ở vùng đồi núi miền đông Quảng Đông, miền tây Phúc Kiến và miền nam Giang Tây, thường đến sau các nhóm khác nên phải lập làng ở những vùng đất khó hơn.
Điều kiện đó tạo ra truyền thống tự vệ mạnh. Nhiều làng Khách Gia xây nhà kiểu pháo đài, như những ngôi nhà đất hình tròn hay hình vuông ở Phúc Kiến, một phần trong số đó được UNESCO ghi danh là di sản thế giới năm 2008. Trong những cộng đồng khép kín như vậy, võ nghệ được dạy trong dòng họ và trong làng, gắn với việc giữ an ninh và với các dịp lễ hội.
Từ môi trường ấy mọc ra nhiều lối võ có chung một số nét: đánh tầm ngắn, thân hơi khom, chú trọng lực phát từ thân. Bạch Mi quyền, Long hình quyền và các dòng Nam phái Đường lang thường được nhắc cùng nhau như những môn tiêu biểu của người Khách Gia. Ở Việt Nam, người Hẹ cũng là một nhóm trong cộng đồng người Hoa, và một số lối võ của họ theo chân cộng đồng mà đến.
Đặc trưng của Bạch Mi quyền nhìn từ bên ngoài
Mô tả dưới đây ở mức người xem nhận biết, theo cách các tài liệu phổ biến giới thiệu. Không phải hướng dẫn tập luyện.
- Đánh tầm ngắn, gọn và mạnh. Động tác thường ngắn, dứt khoát, ra đòn từ khoảng cách gần, không có nhiều động tác vung rộng.
- Thân hơi khom, lưng tròn. Tư thế đứng thường hơi đổ người về trước, vai hơi khép, khác với dáng thẳng của một số môn Nam quyền khác.
- Bốn chữ phù, trầm, thôn, thổ. Các tài liệu hay giải thích nguyên tắc của môn bằng bốn chữ: nổi, chìm, nuốt vào, nhả ra, chỉ sự biến đổi của thân khi phòng và đánh. Bốn chữ này cũng gặp ở một số môn Khách Gia khác.
- Các bài quyền thường được nhắc. Tài liệu phổ biến hay nhắc các bài như Trực bộ, Cửu bộ thôi, Thập bát ma kiều. Thứ tự và nội dung có thể khác nhau giữa các dòng.
- Gần gũi với các môn Khách Gia khác. Người xem có thể thấy nét tương đồng với Long hình quyền và Nam phái Đường lang, cũng là những môn của người Khách Gia.
Lối đánh tầm ngắn với lực phát đột ngột dễ gây chấn thương cổ tay, khuỷu, lưng nếu tập sai. Người quan tâm nên tìm thầy trực tiếp thay vì tự tập theo video.
Bạch Mi trong văn hoá đại chúng
Phản diện quen thuộc của phim võ thuật. Từ thập niên 1970, nhiều phim Hồng Kông kể chuyện Nam Thiếu Lâm đã dùng Bạch Mi làm phản diện râu tóc bạc trắng, võ nghệ cao cường. Hình ảnh ấy về sau còn xuất hiện trong phim phương Tây. Chi tiết các bộ phim thuộc bài về Thiếu Lâm trên màn ảnh.
Không nhầm với Bạch Mi Ưng Vương. Người đọc Kim Dung biết Bạch Mi Ưng Vương Ân Thiên Chính trong Ỷ Thiên Đồ Long Ký. Đây là nhân vật tiểu thuyết khác hẳn, chỉ trùng hai chữ Bạch Mi trong danh hiệu, không liên quan đến truyền thuyết Nam Thiếu Lâm.
Tác động đến người tập Bạch Mi. Hình ảnh phản diện trên phim đôi khi khiến người ngoài hiểu sai về môn. Người tập Bạch Mi thường phải giải thích rằng môn của họ có truyền thống riêng, và vai phản diện chỉ là cách kể của các truyền thuyết khác.
Giá trị của việc biết cả hai phía. Khi xem phim hay đọc truyện, biết rằng Bạch Mi có hai gương mặt giúp bạn hiểu truyện kể dân gian vận hành thế nào: nhân vật không cố định mà được mỗi cộng đồng nặn theo nhu cầu của mình.
Nói về Bạch Mi sao cho tôn trọng
Với người viết nội dung văn hoá hoặc người kể chuyện võ thuật, Bạch Mi là trường hợp cần cẩn trọng hơn các nhân vật khác. Gọi Bạch Mi là "kẻ phản bội" như một sự thật sẽ làm phật lòng những người tập Bạch Mi quyền, vốn tôn kính ông như tổ sư. Ngược lại, khẳng định Bạch Mi là "bậc thánh võ" cũng không có cơ sở hơn.
Cách nói an toàn và chính xác là ghi rõ nguồn: "trong truyền thuyết của Hồng gia, Bạch Mi bị kể là…", "theo truyền thống Bạch Mi phái…". Như vậy người đọc thấy được cả hai cách kể, và không môn phái nào bị xúc phạm.
Với người tập Bạch Mi, việc biết rõ truyền thuyết của các môn khác cũng có ích. Khi gặp người nói Bạch Mi là kẻ phản bội, người tập có thể giải thích một cách điềm tĩnh rằng đó là truyện kể của một truyền thống khác, thay vì tranh cãi. Sự điềm tĩnh ấy chính là cách giữ thể diện tốt nhất cho môn phái.
Bài học từ Bạch Mi cũng đúng với nhiều truyền thuyết khác: khi các cộng đồng có lời kể khác nhau về cùng một nhân vật, việc của người viết là trình bày các lời kể, chứ không phải chọn phe. Trong võ thuật, nơi lòng tự hào môn phái rất mạnh, điều này càng quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Bạch Mi đạo nhân có thật không?
Chưa có tư liệu đương thời nào xác nhận Bạch Mi là người có thật. Ông là nhân vật trong truyền thuyết Nam Thiếu Lâm, được các môn phái kể theo những cách khác nhau. Lịch sử có thể lần theo của Bạch Mi quyền bắt đầu rõ từ đầu thế kỷ XX.
Bạch Mi có phản bội Thiếu Lâm không?
Đó là cách kể của một số truyền thuyết, nhất là của Hồng gia. Truyền thống Bạch Mi phái kể khác hẳn và tôn ông làm tổ. Vì nhân vật không có tư liệu lịch sử, không có cơ sở để kết luận, và nên nói rõ đây là cách kể của từng bên.
Bạch Mi quyền có phải võ Thiếu Lâm không?
Bạch Mi quyền nhận tổ là một nhân vật trong truyền thuyết Nam Thiếu Lâm, nên có thể xếp vào nhóm môn có truyền thuyết gắn với Thiếu Lâm. Tuy vậy, chính truyền thống của môn nhấn mạnh con đường riêng của Bạch Mi, và môn gắn chặt với văn hoá võ thuật Khách Gia.
Trương Lễ Tuyền là ai?
Trương Lễ Tuyền là võ sư người Khách Gia sống trong khoảng năm 1882 đến 1964, người đã truyền dạy Bạch Mi quyền rộng rãi ở Quảng Châu trong nửa đầu thế kỷ XX. Phần lớn các dòng Bạch Mi phổ biến hiện nay nhận gốc từ ông.
Bạch Mi quyền và Long hình quyền có liên quan không?
Hai môn đều phổ biến trong cộng đồng Khách Gia và có một số nét tương đồng về nguyên tắc và tư thế. Mỗi môn có phả hệ và truyền thuyết riêng. Mức độ liên quan về lịch sử là chủ đề mà các dòng kể khác nhau.
Có nên tự tập Bạch Mi quyền theo video không?
Không nên. Lối đánh tầm ngắn với lực phát đột ngột dễ gây chấn thương khớp và lưng nếu tập sai. Người quan tâm nên tìm thầy có dòng truyền rõ ràng để học trực tiếp, và hỏi bác sĩ trước nếu có vấn đề về xương khớp.