Ai viết Dịch Cân Kinh: lời tựa Lý Tịnh, Ngưu Cao và lập luận giả thác

Không ai biết chắc người viết Dịch Cân Kinh, nhưng giới nghiên cứu ngày nay phần lớn đồng ý rằng sách không phải của Bồ-đề-đạt-ma, cũng không phải của danh tướng Lý Tịnh đời Đường hay võ tướng Ngưu Cao đời Tống như hai lời tựa đầu sách nói. Bản cổ nhất còn biết có lời bạt cuối sách ghi năm Thiên Khải thứ tư đời Minh, tức năm 1624, ký tên một người tự xưng Tử Ngưng đạo nhân. Nhà nghiên cứu Meir Shahar, trong cuốn sách về chùa Thiếu Lâm xuất bản năm 2008, cho rằng chính người này là tác giả.

Bài này đi qua từng lời tựa: chúng kể chuyện gì, chỗ nào khiến người đọc kỹ sinh nghi, các học giả từ đời Thanh tới thế kỷ XX đã lập luận ra sao. Mục đích không phải để "vạch trần" ai, mà để bạn hiểu cách giới văn bản học xác định niên đại một cuốn sách, và vì sao chuyện "giả thác" rất phổ biến trong sách dưỡng sinh cổ.

Giả thác là gì và vì sao sách xưa hay mượn tên người nổi tiếng

Giả thác là việc viết một cuốn sách rồi gán cho một nhân vật nổi tiếng thời trước, thường là thánh hiền, danh y hay tổ sư. Ở Trung Hoa, đây là hiện tượng rất phổ biến. Nhiều sách y học gán cho Hoàng Đế hay Thần Nông, nhiều sách tiên đạo gán cho các chân nhân, nhiều bài thơ, bài kệ gán cho thiền sư đời trước. Người xưa không nhìn chuyện này hoàn toàn như ta nhìn "đạo văn" ngày nay.

Lý do thường gặp là tạo uy tín: một phương pháp gán cho tổ sư sẽ được tin và truyền đi nhanh hơn một phương pháp ký tên người vô danh. Có khi người viết thật lòng tin rằng mình chỉ ghi lại điều đã được truyền từ xa xưa. Có khi đó là cách khiêm tốn, không muốn để tên mình. Dù động cơ là gì, việc của người nghiên cứu là đặt văn bản vào đúng thời điểm nó được viết, để đọc nó trong bối cảnh thật.

Đối với Dịch Cân Kinh, chuyện giả thác không làm sách mất giá trị tư liệu. Nó chỉ thay đổi câu hỏi: thay vì hỏi "Đạt Ma dạy gì", ta hỏi "người cuối đời Minh nghĩ gì về luyện thân, và vì sao họ cần mượn tên Đạt Ma". Câu hỏi thứ hai thú vị hơn và có thể trả lời bằng tư liệu.

Lời tựa thứ nhất: Lý Tịnh và chiếc hộp trong vách

Lời tựa đầu tiên đề tên Lý Tịnh, danh tướng khai quốc nhà Đường, ghi niên hiệu Trinh Quán năm thứ hai, tức năm 628. Theo lời tựa, sau khi Đạt Ma qua đời, các nhà sư Thiếu Lâm tu sửa bức vách nơi ngài từng ngồi diện bích, phát hiện một chiếc hộp đựng hai bản kinh. Bản Tẩy Tủy được Huệ Khả mang đi và không truyền ra ngoài. Bản Dịch Cân ở lại chùa, nhưng tăng chúng chỉ dùng để luyện võ mà không hiểu ý sâu.

Lời tựa kể tiếp rằng bản kinh viết bằng chữ Phạn khó đọc, sau đó một nhà sư mang kinh đi tìm người giải nghĩa, gặp một vị tăng Ấn Độ tên Bát Lạt Mật Đế, được dịch và giảng cho. Bản kinh qua tay vài người nữa, trong đó có nhân vật Cầu Nhiêm Khách, rồi tới tay Lý Tịnh. Lý Tịnh viết lời tựa để kể lại nguồn gốc và lưu truyền sách.

Đọc lướt, câu chuyện có đủ chi tiết như một bản ghi thật: tên người, niên hiệu, trình tự truyền tay. Chính những chi tiết đó lại là chỗ để người đọc kỹ đối chiếu. Một câu chuyện càng cụ thể thì càng có nhiều điểm có thể kiểm tra với sử liệu khác, và Dịch Cân Kinh không qua được phép kiểm tra đó.

Những điểm khiến lời tựa Lý Tịnh bị nghi ngờ

Cầu Nhiêm Khách là nhân vật tiểu thuyết. Cầu Nhiêm Khách, tức "người khách râu quăn", là nhân vật trong một truyện truyền kỳ đời Đường kể về Lý Tịnh, Hồng Phất và người khách lạ. Truyện này được viết sau thời Lý Tịnh và mang tính hư cấu. Một lời tựa đề năm 628 mà nhắc tới nhân vật của một truyện ra đời muộn hơn là dấu hiệu rõ của người đời sau viết.

Tên vị tăng dịch kinh trùng với một dịch giả nổi tiếng khác. Tên Bát Lạt Mật Đế trùng với tên vị tăng được truyền thống ghi là người dịch Kinh Lăng Nghiêm sang chữ Hán đầu thế kỷ VIII. Nhiều học giả cho rằng người viết lời tựa mượn tên quen thuộc này để tăng vẻ đáng tin, và niên đại cũng không khớp với năm 628.

Không có nguồn đời Đường nào nhắc tới. Lý Tịnh là nhân vật có tiểu sử trong chính sử nhà Đường. Không nguồn nào ghi ông liên quan tới một cuốn kinh luyện gân từ chùa Thiếu Lâm. Các bộ sử Thiền kể chuyện Đạt Ma cũng không nhắc tới chiếc hộp trong vách.

Văn phong và thuật ngữ mang dấu vết đời sau. Người đọc chuyên về văn bản nhận thấy cách hành văn, cách dùng thuật ngữ luyện đan và võ nghệ trong lời tựa gần với sách đời Minh hơn đời Đường. Đây là loại chứng cứ cần chuyên môn, nhưng cộng với các điểm trên thì đủ để nghi ngờ nghiêm túc.

Lời tựa thứ hai: Ngưu Cao và câu chuyện Nhạc Phi

Lời tựa thứ hai đề tên Ngưu Cao, một võ tướng dưới quyền Nhạc Phi đời Nam Tống, đề năm Thiệu Hưng thứ mười hai, tức năm 1142. Lời tựa tự giới thiệu người viết là một võ tướng ít chữ, kể rằng có một nhà sư lạ trao sách cho Nhạc Phi, và sức mạnh của vị danh tướng này một phần nhờ luyện theo kinh. Sau khi Nhạc Phi mất, Ngưu Cao giữ sách và ghi lại để khỏi thất truyền.

Câu chuyện này hợp với tâm lý người đọc đời Minh – Thanh, khi Nhạc Phi đã trở thành biểu tượng trung nghĩa được thờ phụng rộng rãi. Gắn sách vào Nhạc Phi là thêm một tầng uy tín nữa, lần này không phải tôn giáo mà là anh hùng dân tộc. Nhiều sách võ thuật khác ra đời muộn cũng mượn tên Nhạc Phi theo cách tương tự, chẳng hạn các bài tập dưỡng sinh được truyền là "do Nhạc Phi đặt ra".

Điểm khiến giới nghiên cứu nghi ngờ lời tựa này cũng tương tự lời tựa đầu: không có nguồn đời Tống nào nhắc tới, và chuyện một võ tướng tự nhận ít chữ mà viết lời tựa văn hoa cho một bộ kinh là điều khó tin. Hai lời tựa cùng đóng vai một "chuỗi truyền thừa" giả định, nối Đạt Ma qua Lý Tịnh tới Nhạc Phi, để người đọc tin rằng sách đã đi qua tay những nhân vật lớn nhất của lịch sử.

Các học giả đã lập luận thế nào

Nghi ngờ về Dịch Cân Kinh không phải mới có. Bảng dưới tóm tắt một số tiếng nói tiêu biểu theo thời gian, ở mức phổ thông. Chi tiết từng lập luận nằm trong sách chuyên khảo của từng người.

Điểm đáng chú ý là các nhà nghiên cứu ở nhiều thời kỳ, nhiều nước, dùng nhiều phương pháp khác nhau nhưng đi tới kết luận gần giống nhau. Điều đó không có nghĩa mọi chi tiết đã ngã ngũ: danh tính thật của Tử Ngưng đạo nhân vẫn chưa rõ, và có học giả cho rằng sách có thể là sản phẩm của nhiều người chỉnh sửa qua thời gian.

Tử Ngưng đạo nhân và bối cảnh cuối đời Minh

Lời bạt ký tên Tử Ngưng đạo nhân cho biết người viết là một người tu theo đạo gia, hoặc ít nhất tự nhận như vậy. Chuyện một đạo sĩ viết sách luyện thân rồi gán cho tổ sư Thiền tông không có gì lạ trong bối cảnh cuối đời Minh. Thời đó, ranh giới giữa Phật, Đạo và giới luyện võ khá mềm; nhiều người cùng lúc đọc kinh Phật, luyện đan theo đạo gia và học võ.

Cuối đời Minh cũng là lúc tiếng tăm võ nghệ Thiếu Lâm lên cao nhờ ghi chép về tăng binh đánh giặc Oa giữa thế kỷ XVI và sách côn pháp của Trình Tông Du. Gắn một văn bản luyện thân với Thiếu Lâm và Đạt Ma là cách đặt nó vào giữa dòng chảy đang được quan tâm nhất. Từ góc nhìn đó, Dịch Cân Kinh giống một sản phẩm văn hoá khéo nắm bắt thời thế hơn là một bản kinh bí truyền.

Vì danh tính người viết chưa rõ, giới nghiên cứu thường nói thận trọng: sách "có lẽ được soạn vào khoảng năm 1624 bởi một người theo đạo gia". Khi đọc các nguồn tiếng Việt, bạn nên chú ý những câu khẳng định quá chắc theo cả hai chiều, dù là "chắc chắn của Đạt Ma" hay "chắc chắn của người này người kia".

Biết sách giả thác thì đọc và tập thế nào cho tỉnh táo

Biết Dịch Cân Kinh là sách giả thác không có nghĩa phải coi thường người tập các bài mang tên này. Rất nhiều bài vận động có lịch sử gắn với truyền thuyết, và người tập có thể thấy dễ chịu khi tập đều đặn. Điều cần thay đổi là cách ta nghe lời quảng cáo: một bài tập không trở nên hiệu quả hơn vì nó được nói là "của Đạt Ma", "của Nhạc Phi" hay "bí truyền Thiếu Lâm".

Khi gặp một lớp tập hay một video nhấn mạnh nguồn gốc huyền thoại, bạn có thể tự hỏi ba câu. Họ có nói rõ bài tập này được biên soạn khi nào, dựa vào đâu không. Họ có hứa những điều như chữa bệnh, tăng nội lực, trẻ lại không. Họ có khuyên bạn hỏi bác sĩ hay ngược lại, khuyên bỏ thuốc. Câu trả lời cho ba câu đó nói nhiều hơn mọi lời kể về Đạt Ma.

Với người có bệnh nền về tim mạch, huyết áp, xương khớp hay đang dùng thuốc dài ngày, nguyên tắc không đổi: hỏi bác sĩ trước khi tập, không bỏ thuốc, và coi khí công là một hình thức vận động bổ sung chứ không phải phương pháp điều trị. Hiểu lịch sử văn bản giúp bạn giữ được sự tỉnh táo đó dễ hơn.

Câu hỏi thường gặp

Dịch Cân Kinh có phải do Bồ-đề-đạt-ma viết không?

Theo phần lớn giới nghiên cứu thì không. Chuyện Đạt Ma để lại kinh trong vách chỉ có trong lời tựa của chính cuốn sách, không có nguồn đời Đường hay Tống nào xác nhận. Bản sớm nhất được biết có từ năm 1624, cuối đời Minh, hơn một nghìn năm sau thời Đạt Ma.

Lý Tịnh trong lời tựa là ai?

Lý Tịnh là danh tướng khai quốc nhà Đường, có thật trong lịch sử và có tiểu sử trong chính sử. Tuy nhiên, việc ông viết lời tựa cho Dịch Cân Kinh không được nguồn nào khác xác nhận, và lời tựa có nhắc tới nhân vật tiểu thuyết Cầu Nhiêm Khách, nên giới nghiên cứu cho là người đời sau mượn tên ông.

Tử Ngưng đạo nhân là ai?

Đó là tên ký ở lời bạt cuối một bản Dịch Cân Kinh cổ, đề năm Thiên Khải thứ tư đời Minh, tức năm 1624. Danh tính thật của người này chưa rõ; tên hiệu cho thấy đây là một người tu theo đạo gia. Nhà nghiên cứu Meir Shahar cho rằng chính người này là tác giả của sách.

Sách giả thác thì có còn giá trị không?

Vẫn có giá trị tư liệu. Dịch Cân Kinh cho biết người cuối đời Minh, đầu đời Thanh hình dung về thân thể, luyện võ và dưỡng sinh ra sao, cũng như cách Phật giáo và Đạo giáo đan vào nhau trong đời sống luyện tập. Giá trị đó không phụ thuộc vào việc tác giả có phải Đạt Ma hay không.

Muốn đọc nghiên cứu nghiêm túc về Dịch Cân Kinh thì tìm ở đâu?

Bạn có thể tìm các chuyên khảo về lịch sử chùa Thiếu Lâm và lịch sử võ thuật Trung Hoa, trong đó có sách của Meir Shahar, và các nghiên cứu của Đường Hào bằng tiếng Trung. Thư viện đại học có khoa Hán Nôm hoặc nghiên cứu tôn giáo cũng là chỗ nên hỏi, vì người làm nghề sẽ chỉ được bản đáng tin.

Biết sách là giả thác thì có nên bỏ tập bài Dịch Cân Kinh không?

Không nhất thiết. Nếu bạn đang tập một bài vận động nhẹ mang tên Dịch Cân Kinh và thấy phù hợp, nguồn gốc tên gọi không làm thay đổi lợi ích của việc vận động. Điều quan trọng là tập vừa sức, hỏi bác sĩ khi có bệnh nền, không bỏ thuốc và không tin các lời hứa chữa bệnh.