"Thiếu Lâm côn pháp xiển tông" là cuốn sách chuyên khảo sớm nhất còn lại viết riêng về côn pháp Thiếu Lâm, do Trình Tông Du, một người ngoài đời từng học côn nhiều năm ở chùa, soạn vào cuối đời Minh, khoảng đầu thế kỷ XVII. Tên sách có thể hiểu là "làm sáng tỏ tông chỉ côn pháp Thiếu Lâm". Sách có tranh minh hoạ thế côn, phần lý luận, phần hỏi đáp và những đoạn kể về nguồn gốc của côn trong chùa.
Với người nghiên cứu, đây là một trong những tư liệu quan trọng nhất để hiểu võ Thiếu Lâm trước đời Thanh. Nó cho thấy cây côn, chứ không phải quyền, là thứ làm nên tên tuổi của chùa lúc ấy. Bài này giới thiệu tác giả, cấu trúc và giá trị của cuốn sách ở mức phổ thông, không đi vào thế côn và không dùng để tự tập.
Trình Tông Du là ai
Những gì ta biết về Trình Tông Du phần lớn đến từ chính các lời tựa trong sách ông soạn. Ông là người Hưu Ninh, vùng Huy Châu thuộc tỉnh An Huy ngày nay, xuất thân trong một gia đình có học. Từ trẻ ông say mê võ nghệ, tìm thầy học nhiều nơi, và theo lời ông kể, đã ở lại chùa Thiếu Lâm học côn trong khoảng hơn mười năm.
Trong lời tựa, ông nhắc tên một số nhà sư mà ông theo học, trong đó cái tên thường được dẫn là Hồng Chuyển. Ông mô tả mình được truyền dạy kỹ lưỡng và sau khi rời chùa vẫn tiếp tục học thêm từ các thầy khác ngoài đời. Không có nguồn độc lập cùng thời nào xác nhận từng chi tiết trong tiểu sử này, nên các nhà nghiên cứu dùng chúng với sự thận trọng thông thường.
Trình Tông Du không chỉ viết về côn. Ông còn biên soạn các phần về thương, đao và nỏ, sau này được gom lại thành một bộ thường gọi là "Canh dư thặng kỹ", nghĩa là những nghề còn lại sau giờ cày cấy. Cái tên khiêm tốn ấy cho thấy ông tự coi mình là người học võ ngoài lúc làm ăn, không phải võ quan chuyên nghiệp.
Sách gồm những phần nào
Các bản in và bản chụp hiện còn cho thấy cuốn sách có cấu trúc khá rõ ràng. Theo mô tả của các nhà nghiên cứu, có thể hình dung các phần chính như sau:
- Lời tựa và phần kể nguồn gốc: tác giả kể quá trình học côn ở chùa, nêu tên thầy, và thuật lại một số truyền thuyết của chùa liên quan đến cây côn.
- Phần lý luận: bàn về nguyên tắc dùng côn như thế đứng, cách giữ côn, sự phối hợp giữa tiến và lùi, giữa cương và nhu, viết ngắn theo lối khẩu quyết.
- Phần tranh minh hoạ: nhiều trang vẽ người cầm côn trong các tư thế, kèm tên thế và vài câu chú thích. Đây là phần được biết đến nhiều nhất của sách.
- Phần hỏi đáp: tác giả tự đặt câu hỏi rồi trả lời để giải thích các điểm khó, một hình thức phổ biến trong sách học thuật đời Minh.
- Phần bàn về các phái côn khác: so sánh côn Thiếu Lâm với côn của các nơi khác theo hiểu biết của tác giả.
Cách trình bày kết hợp lý luận, hình vẽ và hỏi đáp cho thấy tác giả muốn sách vừa ghi chép vừa giảng giải, chứ không chỉ là một bản ghi nhớ riêng cho người đã biết côn. Đó cũng là lý do sách được chép lại và in lại nhiều lần về sau.
Vì sao cuốn sách quan trọng với lịch sử võ Thiếu Lâm
Giá trị đầu tiên là thời điểm. Trước cuốn sách này, những gì ta biết về võ nghệ Thiếu Lâm đến từ văn bia, sử sách và ghi chép của người ngoài nhắc qua. Đây là lần đầu có một văn bản dài, chuyên biệt, do người từng học trong chùa viết lại có hệ thống. Nó cho các nhà nghiên cứu một điểm tựa để hỏi: võ Thiếu Lâm đầu thế kỷ XVII là gì, gồm những gì.
Giá trị thứ hai là nội dung trả lời câu hỏi ấy. Sách xoay quanh côn. Theo cách đọc của Meir Shahar và nhiều học giả khác, tác giả có nhắc tới việc các nhà sư bắt đầu luyện quyền, nhưng quyền lúc ấy chưa có danh tiếng bằng côn. Điều này khớp với ghi chép của Du Đại Du, Thích Kế Quang và các tác giả cùng thời, và trái với hình dung phổ biến rằng Thiếu Lâm nổi tiếng trước hết nhờ quyền pháp.
Giá trị thứ ba là những truyền thuyết được ghi lại. Sách là một trong những nguồn sớm kể chuyện vị hộ pháp cầm côn của chùa, cho thấy đến cuối đời Minh, cây côn đã gắn với cả đời sống tín ngưỡng của Thiếu Lâm, không chỉ là vũ khí. Bài về vị hộ pháp ấy trong cùng chuyên mục kể kỹ hơn.
Cuốn sách nói gì và không nói gì
Khi tìm hiểu một văn bản cổ, biết nó không nói gì cũng quan trọng như biết nó nói gì. Bảng dưới gom các điểm thường bị hiểu sai về cuốn sách.
| Câu hỏi | Sách có nói không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Côn là binh khí chính của võ Thiếu Lâm thời ấy | Có, là trọng tâm | Khớp với các nguồn đời Minh khác |
| Bồ-đề-đạt-ma sáng tạo côn pháp | Không | Nguồn gốc được kể qua truyền thuyết khác, không gắn với Đạt Ma |
| Quyền Thiếu Lâm đã hoàn chỉnh | Không | Chỉ nhắc quyền như thứ đang được luyện thêm |
| Côn có sức mạnh siêu nhiên | Không ở phần kỹ thuật | Phần kỹ thuật thực dụng; yếu tố thần kỳ chỉ ở truyền thuyết |
| Ai cũng có thể tự học theo tranh | Không | Tranh minh hoạ là để ghi nhớ, cần thầy giải thích |
Điểm cuối đáng nhấn mạnh với người đọc hôm nay. Trên mạng có nhiều bản chụp tranh trong sách kèm lời mời tự tập. Tranh cổ không thể hiện được chuyển động, lực, khoảng cách; tự tập côn theo tranh rất dễ chấn thương cổ tay, vai và người đứng gần.
Cũng nên cảnh giác với các bản in lại hiện đại tự thêm lời bình, thêm thế, hay gán cho sách những công dụng mà văn bản gốc không có. Nếu cần trích dẫn, hãy tìm bản chụp từ thư viện có ghi rõ nguồn gốc, hoặc dẫn qua sách khảo cứu có chú thích bản dùng.
Những hiểu lầm thường gặp về cuốn sách
"Đây là bí kíp của chùa bị lộ ra ngoài." Không có dấu hiệu nào cho thấy sách được viết lén hay tiết lộ điều chùa muốn giấu. Tác giả công khai tên thầy, kể quá trình học và cho in sách. Cách nói "bí kíp" là lối quảng cáo của các bản in lại về sau, không phải tinh thần của văn bản.
"Sách là toàn bộ võ Thiếu Lâm." Sách chỉ ghi côn pháp theo cách một người học trò hiểu và truyền lại vào một thời điểm. Côn ở chùa trước và sau đó chắc chắn có thay đổi, và các nhà sư khác có thể dạy khác. Coi một cuốn sách là toàn bộ truyền thống là đơn giản hoá quá mức.
"Tranh trong sách giống hệt bài côn đang dạy hôm nay." Tên thế có thể còn, nhưng thứ tự, cách ra đòn, cả hình dáng côn đã đổi nhiều qua bốn thế kỷ. Các bài côn hiện được biểu diễn mang tên Thiếu Lâm phần lớn được chỉnh lý trong thế kỷ XX.
"Tác giả là cao tăng Thiếu Lâm." Trình Tông Du là người ngoài đời. Chính việc một cư sĩ ngoài đời được học lâu năm trong chùa cho thấy võ nghệ ở Thiếu Lâm cuối đời Minh không khép kín với người ngoài.
Đọc sách võ cổ như đọc một tư liệu lịch sử
Ngày nay bạn có thể tìm thấy bản chụp của cuốn sách trong các thư viện số và bản in lại ở Trung Quốc, Đài Loan. Một số nhà nghiên cứu phương Tây cũng đã dịch và chú giải từng phần. Ở Việt Nam, sách hầu như chỉ được biết qua các đoạn trích trong sách khảo cứu và qua lời kể của người tập võ.
Khi đọc, hãy coi nó trước hết là một chứng từ về thời đại: một người có học đời Minh nhìn võ nghệ thế nào, coi trọng điều gì, tin vào những truyền thuyết nào. Những đoạn lý luận về cương nhu, hư thực cho thấy võ nghệ đã được viết bằng ngôn ngữ triết lý quen thuộc của giới sĩ phu. Những đoạn kể truyền thuyết cho thấy chùa tự kể về mình ra sao.
Còn nếu bạn tập côn trong một môn phái gốc Hoa và muốn biết bài của mình có liên hệ gì với cuốn sách, hãy hỏi thầy trong môn phái và đọc thêm khảo cứu chuyên sâu. Đừng tự đối chiếu tên thế trong tranh với tên thế trong bài mình tập rồi kết luận, vì tên thế thay đổi rất nhiều qua các thời và các nơi.
Cuốn sách trong hệ thống tư liệu võ thuật đời Minh
Cuối đời Minh là thời kỳ sách võ nghệ ra đời nhiều hơn hẳn trước đó. Ngoài các sách binh pháp của tướng lĩnh, có nhiều sách do người ngoài quân đội soạn, ghi chép về thương, đao, côn, quyền. Cuốn sách của Trình Tông Du nằm trong dòng chảy ấy và là một ví dụ tiêu biểu cho xu hướng người có học viết sách võ.
Xu hướng này có ý nghĩa với lịch sử văn hoá: võ nghệ không còn chỉ là chuyện của binh lính và người giang hồ mà trở thành một đề tài đáng để người đọc sách bàn luận, ghi chép, in ấn. Nó cũng giải thích vì sao đời Minh để lại nhiều tư liệu về võ nghệ hơn các thời trước, và vì sao các nhà nghiên cứu thường lấy giai đoạn này làm mốc để bàn về sự hình thành của võ thuật Trung Hoa như ta biết hôm nay.
Trong dòng chảy ấy, côn Thiếu Lâm có chỗ đứng đặc biệt vì có cả một cuốn sách riêng. Ít môn võ nào thời đó được một người học trò dành công sức ghi chép tỉ mỉ như vậy. Đó là lý do mỗi khi bàn về võ Thiếu Lâm có sử liệu, tên Trình Tông Du và cuốn sách của ông luôn xuất hiện.
Câu hỏi thường gặp
Thiếu Lâm côn pháp xiển tông ra đời năm nào?
Sách được soạn vào cuối đời Minh, khoảng đầu thế kỷ XVII. Các tài liệu khác nhau đôi chút về năm in cụ thể, nên khi trích dẫn bạn nên ghi theo thời kỳ hoặc dẫn đúng năm theo bản in mà mình đang dùng.
Trình Tông Du có phải nhà sư không?
Không. Ông là người ngoài đời, quê ở Hưu Ninh thuộc vùng Huy Châu, theo lời tựa đã ở chùa học côn khoảng hơn mười năm với các nhà sư. Ông còn soạn các phần về thương, đao và nỏ.
Sách có dạy quyền Thiếu Lâm không?
Trọng tâm của sách là côn. Theo cách đọc của các nhà nghiên cứu, tác giả có nhắc rằng các nhà sư bắt đầu luyện quyền, nhưng quyền lúc ấy chưa nổi tiếng bằng côn. Sách không phải tài liệu về quyền pháp.
Có bản dịch tiếng Việt của cuốn sách không?
Hiện chưa thấy bản dịch tiếng Việt đầy đủ được phổ biến rộng. Người đọc Việt thường biết sách qua đoạn trích trong sách khảo cứu, hoặc đọc bản Hán văn và các bản dịch, chú giải tiếng Anh nếu có điều kiện.
Có thể học côn bằng cách xem tranh trong sách không?
Không nên. Tranh cổ chỉ ghi lại tư thế tĩnh, không thể hiện chuyển động, lực và khoảng cách. Tự tập côn theo tranh dễ gây chấn thương cho chính mình và người xung quanh; muốn học côn bạn nên tìm thầy có chuyên môn.
Vì sao các nhà nghiên cứu đánh giá cao cuốn sách này?
Vì đây là văn bản dài và chuyên biệt sớm nhất về côn Thiếu Lâm, do người từng học trong chùa viết. Nó xác nhận côn là thứ làm nên danh tiếng võ nghệ của chùa đời Minh và ghi lại những truyền thuyết chùa kể về chính mình.