Quanh chùa Thiếu Lâm có ba điểm trên núi gắn với hai vị tổ đầu tiên của Thiền tông: Sơ Tổ am trên một ngọn đồi phía tây bắc, Đạt Ma động trên sườn Ngũ Nhũ phong phía sau chùa, và Nhị Tổ am trên núi phía nam. Trong ba nơi, Sơ Tổ am có giá trị kiến trúc lớn nhất: đại điện ở đây được giới nghiên cứu xác định là công trình gỗ thời Bắc Tống, thường được giới thiệu là kiến trúc gỗ cổ nhất còn lại của tỉnh Hà Nam.
Phần lớn khách chỉ đi trong Thường trụ viện và Tháp Lâm nên bỏ lỡ ba nơi này. Chúng đòi hỏi đi bộ lên dốc, nhưng đổi lại là sự vắng vẻ và một Thiếu Lâm gần với hình dung "chùa trên núi" hơn. Bài này nói từng nơi ở góc kiến trúc và di tích; câu chuyện về Đạt Ma, Huệ Khả thuộc chuyên mục Thiền tông trên trang, ở đây chỉ nhắc đủ để hiểu vì sao công trình được dựng. Cuối bài có bảng so sánh ba nơi để bạn chọn theo sức và thời gian của mình.
Sơ Tổ am: đại điện gỗ thời Tống trên đồi
Sơ Tổ am nằm trên một ngọn đồi nhỏ cách Thường trụ viện khoảng hai cây số về phía tây bắc. "Sơ Tổ" là Tổ thứ nhất, tức Bồ-đề-đạt-ma; theo truyền thống, am được dựng để tưởng niệm việc ngài tu trên núi gần đó. Khu am nhỏ, gồm sơn môn, đại điện và vài công trình phụ, nằm giữa rừng.
Giá trị lớn nhất của Sơ Tổ am là đại điện. Tài liệu nghiên cứu và hồ sơ di sản xác định điện được dựng vào cuối thời Bắc Tống, đầu thế kỷ XII. Ở một vùng mà phần lớn công trình gỗ đã cháy hay bị dựng lại, một khung gỗ gần chín trăm năm tuổi là của hiếm. Vì thế Sơ Tổ am được đưa vào quần thể di sản UNESCO cùng Thường trụ viện và Tháp Lâm, dù quy mô nhỏ hơn nhiều.
Đặc biệt đáng chú ý là các cột đá bát giác của điện, trên thân chạm nổi hoa văn, hình người, rồng, chim và cảnh vật. Những bức chạm này được giới mỹ thuật coi là tư liệu quý về nghệ thuật trang trí thời Tống. Khi đến, bạn hãy đi chậm quanh hiên, nhìn từng cột ở tầm mắt; đó là phần đáng xem nhất của cả am.
Đọc kiến trúc gỗ thời Tống qua đại điện Sơ Tổ am
Mái thấp, vươn rộng. So với các điện dựng lại thời Thanh hay hiện đại, mái điện thời Tống thường thấp hơn, độ dốc thoải hơn, phần hiên vươn xa. Đứng xa nhìn, cả công trình có dáng khoẻ và trầm.
Đấu củng lớn, rõ chức năng. Đấu củng là hệ con sơn bằng gỗ xếp chồng dưới mái, đỡ sức nặng của mái truyền xuống cột. Ở công trình thời Tống, đấu củng to, thưa và thật sự chịu lực; ở các công trình muộn, nó nhỏ, dày và thiên về trang trí. Nhìn lên đầu cột, bạn sẽ thấy sự khác biệt.
Cột đá thay cột gỗ. Việc dùng cột đá bát giác chạm khắc cho điện là một chi tiết quý, vừa bền vừa là bề mặt để trang trí. Cột đá cũng phần nào giải thích vì sao công trình trụ được lâu như vậy.
Dấu vết tu bổ. Một công trình gần chín thế kỷ không thể nguyên vẹn từng thanh gỗ. Điện đã qua nhiều lần tu sửa; người nghiên cứu phân biệt phần gốc và phần thay thế dựa trên kỹ thuật, kích thước cấu kiện. Khi đọc "kiến trúc gỗ cổ nhất", bạn nên hiểu là khung và kiểu thức chính còn giữ được từ thời Tống.
Đạt Ma động trên Ngũ Nhũ phong
Phía sau Thường trụ viện là ngọn Ngũ Nhũ phong thuộc khối Thiếu Thất. Trên sườn núi có một hang đá nông, được gọi là Đạt Ma động. Theo truyền thuyết, đây là nơi Bồ-đề-đạt-ma ngồi quay mặt vào vách chín năm. Sử liệu sớm về Đạt Ma rất ít và không ghi rõ hang này; vì vậy, nên coi Đạt Ma động là một địa điểm gắn với truyền thuyết, được người đời sau tôn kính, chứ không phải nơi đã được xác minh.
Hang không lớn, sâu vài mét, bên trong có bàn thờ và tượng. Đường lên là bậc đá nối tiếp nhau trên sườn dốc, đi bộ thường mất từ bốn mươi phút đến hơn một giờ tuỳ sức. Trên đường lên có những điểm dừng nhìn xuống thấy toàn cảnh mái chùa và Tháp Lâm, đây là một trong những góc nhìn đẹp nhất về Thiếu Lâm.
Gắn với hang là chuyện "đá diện bích": một phiến đá được kể là in bóng Đạt Ma sau nhiều năm ngài ngồi trước vách. Phiến đá được giới thiệu là đã chuyển về lưu giữ trong khu chùa. Đây là một hiện vật của niềm tin, được người hành hương kính trọng; bạn có thể ngắm và tôn trọng nó mà không cần tranh luận đúng sai.
Nhị Tổ am trên núi phía nam
Nhị Tổ là Huệ Khả, người được truyền thống Thiền tông coi là kế thừa Đạt Ma. Nhị Tổ am nằm trên một ngọn núi phía nam chùa, bên kia thung lũng, đối diện với Ngũ Nhũ phong. Theo truyện kể, đây là nơi Huệ Khả dưỡng thương sau khi tự chặt cánh tay để bày tỏ lòng cầu pháp; như các truyện về Đạt Ma, chi tiết này thuộc tầng truyền thuyết và được giới nghiên cứu nhìn nhận thận trọng.
Am nhỏ và đơn sơ, giá trị kiến trúc không bằng Sơ Tổ am. Cái được nhiều người nhắc là mấy giếng nước nhỏ gần am, được truyền thuyết gắn với việc Đạt Ma chống gậy tạo nguồn nước cho đệ tử. Đường lên Nhị Tổ am dốc và xa hơn, tuỳ thời điểm có thể có cáp treo phục vụ khách; bạn nên kiểm tra tình trạng vận hành trước khi đi.
Đứng ở Nhị Tổ am nhìn sang bên kia thung lũng, bạn thấy Ngũ Nhũ phong và khu vực Đạt Ma động. Cách bố trí hai am đối diện nhau, thầy một bên, trò một bên, là một chi tiết văn hoá đẹp mà người hướng dẫn hay kể, dù không có văn bản nào nói người xưa cố ý bố trí như thế.
So sánh ba điểm trên núi để chọn lịch đi
Nếu thời gian có hạn, bảng dưới giúp bạn chọn nơi phù hợp với sức và mối quan tâm của mình.
| Điểm | Khoảng cách và độ khó | Giá trị chính | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Sơ Tổ am | Khoảng hai cây số từ chùa, dốc vừa | Đại điện gỗ thời Bắc Tống, cột đá chạm | Người quan tâm kiến trúc, mỹ thuật |
| Đạt Ma động | Bậc đá dốc liên tục, mất cỡ một giờ | Địa điểm truyền thuyết, cảnh nhìn xuống chùa | Người khoẻ, thích cảnh núi |
| Nhị Tổ am | Xa và dốc hơn, có thể có cáp treo | Am nhỏ, giếng nước gắn truyền thuyết, cảnh thung lũng | Người có cả ngày, muốn đi trọn vòng |
Với người lớn tuổi hoặc có bệnh tim mạch, khớp gối, hãy hỏi bác sĩ trước khi chọn các tuyến leo dốc. Không cần đi đủ ba nơi mới gọi là đến Thiếu Lâm; Sơ Tổ am một mình đã đáng một buổi chiều.
Nếu chỉ chọn được một điểm, người thích kiến trúc nên chọn Sơ Tổ am, người thích cảnh nên chọn đường lên Đạt Ma động. Nhị Tổ am hợp với người có thời gian dư dả, muốn tránh đám đông và đi trọn vòng quanh thung lũng.
Vì sao am tưởng niệm tổ thường tách khỏi chùa chính
Ở nhiều chùa lớn của Trung Hoa, nơi tưởng niệm các vị tổ khai sơn thường không đặt ngay trong khu chùa đông đúc mà dựng trên núi, ở những chỗ được truyền thống cho là nơi vị tổ từng tu. Lý do một phần là tôn kính: am tổ là nơi tĩnh, tách khỏi sinh hoạt thường ngày. Một phần là ký ức: người đời sau muốn đánh dấu đúng nơi mà câu chuyện của tổ gắn vào, dù nơi ấy được xác định theo truyền thuyết.
Ở Thiếu Lâm, việc ba địa điểm Sơ Tổ am, Đạt Ma động và Nhị Tổ am rải trên các sườn núi quanh chùa tạo nên một "bản đồ ký ức" của Thiền tông thời đầu. Người hành hương xưa không chỉ đến lễ trong chùa mà còn đi một vòng qua những nơi ấy, như đi lại con đường các vị tổ từng đi. Truyền thống này nay vẫn còn, dù phần lớn khách du lịch chỉ đi trong khu chùa chính.
Hiểu như vậy, chuyến lên núi không còn chỉ là leo dốc ngắm cảnh, mà là một cách đọc Thiếu Lâm theo chiều không gian: chùa chính ở dưới thung là nơi tăng chúng sống, các am trên núi là nơi giữ ký ức về những người mở đầu.
Lời dặn khi đi các am trên núi
Các am và hang trên núi vẫn là nơi thờ tự, có khi có người trông coi hoặc tu hành. Đi nhẹ, nói nhỏ, không leo lên bàn thờ hay vào khu có rào ngăn, không đốt hương ngoài chỗ được phép vì rừng khô dễ cháy, nhất là mùa thu và mùa đông.
Mang theo nước, áo khoác mỏng và giày đế bám. Trên núi trời thay đổi nhanh, gió lạnh hơn dưới thung, mưa làm bậc đá trơn. Không đi đường mòn ngoài tuyến chỉ dẫn; một số đoạn vách dốc không có lan can. Giờ mở cửa các am, tình trạng cáp treo và quy định vào rừng có thể thay đổi theo mùa, nên kiểm tra thông tin của khu thắng cảnh trước ngày đi.
Nếu đi theo nhóm có người lớn tuổi, nên chia đôi: người khoẻ lên Đạt Ma động hay Nhị Tổ am, người còn lại nghỉ ở Sơ Tổ am hoặc Tháp Lâm rồi hẹn gặp ở chân núi. Đừng cố kéo cả nhóm leo hết, vì những chuyến đi đẹp nhất thường là chuyến không ai phải gắng quá sức. Trên đường, nhớ mang rác xuống núi; các sườn rừng quanh am không có nhiều thùng rác, và một vỏ chai bỏ lại trên bậc đá sẽ nằm đó rất lâu.
Câu hỏi thường gặp
Sơ Tổ am cách chùa Thiếu Lâm bao xa?
Sơ Tổ am nằm trên một ngọn đồi phía tây bắc, cách Thường trụ viện khoảng hai cây số. Đường đi bộ có đoạn dốc vừa phải, người có sức khoẻ bình thường đi được, nên dành thêm thời gian để nghỉ và xem kỹ các cột đá chạm khắc.
Đạt Ma động có thật là nơi Đạt Ma diện bích không?
Đó là truyền thuyết được truyền thống Thiếu Lâm gìn giữ. Sử liệu sớm về Đạt Ma rất ít và không ghi rõ hang cụ thể. Bạn có thể đến như một địa điểm văn hoá được tôn kính, đồng thời biết rằng việc xác minh lịch sử chưa có.
Vì sao đại điện Sơ Tổ am quý như vậy?
Vì đây là khung gỗ thời Bắc Tống còn lại hiếm hoi ở một vùng mà hầu hết công trình gỗ đã cháy hoặc dựng lại. Các cột đá bát giác chạm hình người, rồng, chim cũng là tư liệu mỹ thuật thời Tống được giới nghiên cứu quý.
Có cáp treo lên Đạt Ma động hay Nhị Tổ am không?
Khu thắng cảnh Tung Sơn có một số tuyến cáp treo, nhưng tuyến nào chạy, chạy đến đâu và có tạm ngừng hay không thay đổi theo thời điểm. Bạn nên kiểm tra thông tin chính thức của khu thắng cảnh trước khi lên kế hoạch.
Đá diện bích hiện nằm ở đâu?
Theo tài liệu giới thiệu, phiến đá gắn với truyền thuyết in bóng Đạt Ma đã được đưa về lưu giữ trong khu chùa. Vị trí trưng bày có thể thay đổi, nên hãy hỏi tại quầy hướng dẫn nếu bạn muốn xem.
Đi cả ba điểm trên núi trong một ngày có được không?
Được với người khoẻ, đi sớm và chấp nhận khá mệt. Nhưng nếu muốn xem kỹ chùa, Tháp Lâm và Sơ Tổ am, đi thong thả rồi để Đạt Ma động và Nhị Tổ am sang ngày hôm sau thường dễ chịu hơn.