Trong truyện Kim Dung, Thiếu Lâm là môn phái lớn nhất, được gọi là "Thái Sơn Bắc Đẩu" của võ lâm, xuất hiện nổi bật trong Thiên long bát bộ, Ỷ thiên đồ long ký, Tiếu ngạo giang hồ, Lộc đỉnh ký và đoạn cuối Thần điêu hiệp lữ. Mỗi bộ đặt chùa vào một triều đại khác nhau, từ Bắc Tống đến đầu Thanh, và giao cho nó những vai trò khác nhau: nơi giữ bí kíp, nơi xử án võ lâm, nơi ẩn thân, nơi tu hành thật sự.
Bài này điểm lại phái Thiếu Lâm qua từng bộ truyện, những chi tiết nổi tiếng nhất như Tàng Kinh các, vị sư quét lá, thứ bậc pháp danh, rồi đặt chúng cạnh ngôi chùa thật ở Tung Sơn. Bài không bàn chuyện võ công thật hay giả nói chung; trọng tâm là hình ảnh một ngôi chùa trong tiểu thuyết. Kim Dung đã sửa truyện nhiều lần, nên một số chi tiết có thể khác nhau giữa các bản.
Thiếu Lâm qua từng bộ truyện
Bảng dưới gom những bộ có Thiếu Lâm xuất hiện rõ nhất, triều đại bối cảnh và vai trò chính của chùa trong mạch truyện.
| Bộ truyện | Bối cảnh | Vai trò của Thiếu Lâm | Nhân vật đáng nhớ |
|---|---|---|---|
| Thiên long bát bộ | Bắc Tống | Trung tâm của nhiều bí mật, nơi giải quyết ân oán lớn | Huyền Từ, Huyền Khổ, Hư Trúc, Tảo địa tăng |
| Thần điêu hiệp lữ (đoạn cuối) | Cuối Nam Tống | Gợi mở cho bộ truyện sau | Giác Viễn, Trương Quân Bảo |
| Ỷ thiên đồ long ký | Cuối Nguyên | Nơi giữ kinh sách, nơi giam Tạ Tốn, nơi diễn ra đại hội | Không Kiến, Không Văn, ba vị sư họ Độ, Viên Chân |
| Tiếu ngạo giang hồ | Thời Minh (không ghi năm) | Chính phái đứng đầu, nơi nhân vật chính tìm cách chữa thương | Phương Chứng, Phương Sinh |
| Lộc đỉnh ký | Đầu Thanh, thời Khang Hy | Nơi Vi Tiểu Bảo xuất gia thế thân | Mười tám nhà sư hộ tống Vi Tiểu Bảo |
Đặt các bộ cạnh nhau, bạn thấy Kim Dung dùng Thiếu Lâm như một điểm tựa cố định giữa những triều đại đổi thay: các nhân vật đến rồi đi, còn ngôi chùa thì vẫn ở đó. Điều này khớp với ấn tượng của người đọc về một ngôi chùa cổ đã tồn tại hơn mười lăm thế kỷ.
Tàng Kinh các: nơi giữ kinh trong đời thật, kho bí kíp trong truyện
Trong Thiên long bát bộ, Tàng Kinh các của Thiếu Lâm là nơi cất các bí kíp võ công, trong đó có những môn được gọi chung là bảy mươi hai tuyệt kỹ. Bí mật lớn của truyện là có hai người ngoài, Tiêu Viễn Sơn và Mộ Dung Bác, đã lén ẩn trong đó hàng chục năm để đọc trộm, cho đến khi bị một vị sư vô danh vạch ra. Trong Ỷ thiên đồ long ký, Tàng Kinh các lại là nơi một bộ kinh Lăng Già có chép bí kíp Cửu Dương chân kinh ở lề trang bị đánh cắp, mở đầu cả một chuỗi sự kiện.
Ngoài đời, tàng kinh các là một công trình phổ biến trong các chùa lớn Trung Hoa, dùng để cất giữ kinh điển Phật giáo. Chùa Thiếu Lâm có Tàng Kinh các nằm trên trục chính, và các tư liệu về trận hoả hoạn năm 1928 cho biết nhiều kinh sách của chùa đã bị thiêu huỷ khi đó. Thứ được cất trong đó là kinh, luật, luận và văn thư của chùa, không phải những pho bí kíp như trong truyện.
Chi tiết bộ kinh Lăng Già trong Ỷ thiên đồ long ký là một lựa chọn tinh tế của tác giả: kinh Lăng Già thật sự có vị trí quan trọng trong lịch sử Thiền tông thời đầu, gắn với truyền thuyết Bồ-đề-đạt-ma trao kinh cho Huệ Khả. Kim Dung lấy một bộ kinh có thật, gắn vào nó một bí kíp hư cấu. Chuyên mục kinh sách của trang có bài riêng về vai trò của kinh Lăng Già trong Thiền tông.
Tảo địa tăng và hình tượng cao tăng ẩn mình
Cảnh nổi tiếng nhất của Thiếu Lâm trong Thiên long bát bộ có lẽ là lúc một nhà sư già làm việc quét dọn, vốn không ai để ý, bước ra hoá giải ân oán giữa những cao thủ hàng đầu. Người đọc gọi ông là Tảo địa tăng, tức nhà sư quét đất. Ông không chỉ giỏi võ mà còn dùng lời Phật dạy để cảm hoá hai người đã bị thù hận giày vò cả đời.
Hình tượng này có gốc rễ sâu trong văn hoá Thiền tông. Các ngữ lục, truyện Thiền thường kể về những vị sư làm việc tạp dịch như bổ củi, nấu bếp, quét sân mà đạt đến chỗ thâm sâu, và về những người có tiếng tăm lại được một người vô danh chỉ ra chỗ mê. Bản thân câu chuyện Lục Tổ Huệ Năng từng làm công việc giã gạo ở chùa của Ngũ Tổ cũng thuộc dòng hình tượng ấy.
Kim Dung lấy tinh thần đó và đặt vào thế giới võ hiệp: người cao nhất không phải phương trượng, mà là người khiêm nhường nhất. Đây là một trong những chỗ văn chương võ hiệp gặp được tư tưởng Phật giáo một cách tự nhiên. Muốn hiểu những câu chuyện Thiền theo đúng tinh thần nhà Phật, bạn nên tìm đến sách giới thiệu Thiền tông nghiêm túc hoặc hỏi chư tăng, ni, thay vì chỉ đọc qua tiểu thuyết.
Thứ bậc pháp danh: Huyền, Tuệ, Hư và bài kệ thật của chùa
Người đọc Kim Dung hay để ý rằng các nhà sư Thiếu Lâm cùng thế hệ có chung một chữ trong pháp danh. Ở Thiên long bát bộ là các vị chữ Huyền như Huyền Từ, Huyền Khổ, Huyền Bi, rồi đến chữ Tuệ, chữ Hư như Hư Trúc. Ở Ỷ thiên đồ long ký là chữ Độ của bậc trưởng lão già nhất, chữ Không của phương trượng và các thần tăng, chữ Viên của thế hệ sau. Nhờ chữ lót ấy, người đọc biết ngay ai là bậc trên, ai là bậc dưới.
Chi tiết này có cơ sở ngoài đời. Từ thời Nguyên, chùa Thiếu Lâm đã dùng một bài kệ để đặt pháp danh theo thế hệ: mỗi thế hệ lấy một chữ trong bài kệ làm chữ đầu pháp danh, đời sau lấy chữ kế tiếp. Lối đặt pháp danh theo bài kệ cũng phổ biến ở nhiều tông phái và nhiều nước, kể cả trong Phật giáo Việt Nam. Chuyên mục lịch sử của trang có bài về giai đoạn hình thành bài kệ này.
Tuy nhiên, các chữ Huyền, Độ, Không trong truyện là do tác giả chọn để tạo không khí, không ăn khớp với trình tự thật của bài kệ. Bạn không nên dùng truyện để suy ra một nhà sư thật ở thời nào. Điều Kim Dung làm được là cho người đọc phổ thông cảm nhận một nếp truyền thừa có thật của nhà chùa mà không cần biết đến bài kệ.
Phương Chứng, Vi Tiểu Bảo và những gương mặt khác
Trong Tiếu ngạo giang hồ, phương trượng Phương Chứng là hình ảnh một bậc cao tăng điềm đạm, rộng lượng, đứng giữa những toan tính của các môn phái. Câu chuyện Nhậm Doanh Doanh cõng người mình thương lên Thiếu Lâm cầu chữa thương và chấp nhận ở lại chùa là một trong những đoạn cảm động nhất của truyện, và ở đó chùa hiện ra như nơi của lòng từ bi hơn là của quyền lực.
Lộc đỉnh ký đem lại một gương mặt Thiếu Lâm ngược hẳn: Vi Tiểu Bảo, một cậu bé lanh lợi ít học, phải xuất gia thế thân và mang danh nhà sư Thiếu Lâm, được mười tám nhà sư của chùa đi theo hộ vệ. Kim Dung dùng sự đối lập giữa giới luật nghiêm cẩn và tính cách láu lỉnh của nhân vật để tạo tiếng cười, đồng thời châm biếm nhẹ nhàng thói đời chứ không châm biếm nhà chùa.
Trong Ỷ thiên đồ long ký, chuyện Không Kiến thần tăng chịu mười ba quyền của Tạ Tốn để mong khuyên người ấy buông bỏ thù hận, hay chuyện ba vị lão tăng ngồi canh dưới gốc tùng nhiều năm, đều vẽ nên những nhà sư mang tinh thần nhẫn nhục và từ bi. Bên cạnh đó, Kim Dung cũng không ngại cho một số nhà sư có lỗi lầm, như phương trượng Huyền Từ với bí mật đời mình, cho thấy ông nhìn chùa như một cộng đồng con người chứ không phải thánh địa hoàn hảo.
Môn phái đứng đầu võ lâm và ngôi chùa trong đời thực
Trong thế giới Kim Dung, Thiếu Lâm cùng Võ Đang là hai chính phái lớn nhất, có uy tín để triệu tập anh hùng, phân xử tranh chấp, thậm chí chủ trì những cuộc đại hội quy tụ cả võ lâm. Phương trượng Thiếu Lâm được đối xử như một thủ lĩnh, lời nói có sức nặng với hàng trăm môn phái. Hình ảnh này góp phần lớn vào cách người đọc Việt Nam nghĩ về Thiếu Lâm: một thế lực võ thuật hơn là một ngôi chùa.
Ngôi chùa thật thì khác. Trong lịch sử, chùa Thiếu Lâm là một cơ sở Phật giáo chịu sự quản lý của triều đình như mọi ngôi chùa khác, có ruộng đất, có người bảo trợ, có những giai đoạn thịnh và suy. Việc tăng nhân Thiếu Lâm cầm khí giới ở vài thời điểm, như đầu đời Đường hay giữa đời Minh, là chuyện có ghi chép, nhưng chùa chưa bao giờ là "minh chủ" của một thế giới võ lâm có tổ chức như trong tiểu thuyết. Bản thân "võ lâm" với các chính phái, tà phái là một thế giới văn chương.
Hiểu sự khác biệt này giúp bạn đọc truyện thoải mái hơn mà không mang những định kiến của truyện vào ngôi chùa thật. Khi Kim Dung viết về những toan tính quyền lực quanh Thiếu Lâm, ông đang viết về con người và xã hội, dùng ngôi chùa như một sân khấu, chứ không mô tả lịch sử của chùa.
Đọc Kim Dung rồi đến Tung Sơn: có gì, không có gì
Nhiều người đọc Kim Dung đến chùa Thiếu Lâm với kỳ vọng tìm lại những nơi trong truyện. Danh sách dưới giúp bạn biết trước điều gì có thật, điều gì chỉ có trên trang giấy:
- Tàng Kinh các có thật, là nơi cất kinh, nằm trên trục chính của chùa; không có bí kíp võ công cất giữ như trong truyện.
- Có công trình gắn với Đạt Ma và Huệ Khả trên núi quanh chùa, như Sơ Tổ am, Đạt Ma động, Nhị Tổ am; đây là nơi gắn với truyền thuyết Thiền tông, không phải nơi diễn ra các trận đấu trong truyện.
- Không có La Hán đường, Đạt Ma viện, Giới luật viện với chức năng như trong truyện; tổ chức của chùa thật theo nếp thanh quy nhà Thiền.
- Có Tháp Lâm với hàng trăm ngọn tháp mộ các đời sư, nhưng không có tháp của những nhân vật trong tiểu thuyết.
- Có những vết lõm trên nền gạch Thiên Phật điện mà người ta kể là dấu chân tăng nhân luyện võ lâu đời; nên coi đó là lời kể gắn với di tích.
- Có các nhà sư thật đang tu hành; khi đến thăm, hãy cư xử như ở bất kỳ ngôi chùa nào, không hỏi họ chuyện võ công trong truyện.
Đọc truyện và đi thăm chùa là hai trải nghiệm bổ sung cho nhau. Truyện cho bạn tình cảm với ngôi chùa; chuyến đi cho bạn thấy ngôi chùa thật vốn phong phú theo một cách khác.
Câu hỏi thường gặp
Phái Thiếu Lâm xuất hiện trong những truyện nào của Kim Dung?
Rõ nhất là Thiên long bát bộ, Ỷ thiên đồ long ký, Tiếu ngạo giang hồ, Lộc đỉnh ký và đoạn cuối Thần điêu hiệp lữ. Ở một số bộ khác, Thiếu Lâm được nhắc qua như môn phái lớn của võ lâm nhưng không giữ vai trò quan trọng trong mạch truyện.
Tảo địa tăng trong Thiên long bát bộ là ai?
Đó là một nhà sư già làm việc quét dọn ở Tàng Kinh các, không ai biết lai lịch, xuất hiện để hoá giải ân oán giữa Tiêu Viễn Sơn và Mộ Dung Bác. Truyện không cho biết tên thật của ông; tên gọi Tảo địa tăng là cách người đọc gọi theo công việc của nhân vật.
Tàng Kinh các chùa Thiếu Lâm có thật không?
Có. Tàng Kinh các là công trình cất giữ kinh điển, có ở nhiều chùa lớn Trung Hoa, trong đó có chùa Thiếu Lâm. Nhiều kinh sách của chùa bị thiêu huỷ trong trận hoả hoạn năm 1928. Bí kíp võ công cất trong Tàng Kinh các là chi tiết hư cấu của tiểu thuyết.
Vì sao nhà sư Thiếu Lâm trong truyện có pháp danh cùng chữ đầu?
Kim Dung mô phỏng lối đặt pháp danh theo thế hệ có thật trong nhiều chùa, mỗi thế hệ dùng một chữ lấy từ bài kệ truyền thừa. Các chữ cụ thể trong truyện như Huyền, Không, Độ do tác giả chọn, không khớp với trình tự thật của chùa.
Vi Tiểu Bảo có thật sự xuất gia ở Thiếu Lâm không?
Trong Lộc đỉnh ký, Vi Tiểu Bảo được sắp xếp xuất gia thế thân và mang danh nhà sư Thiếu Lâm, có mười tám nhà sư của chùa đi theo hộ vệ. Đây hoàn toàn là tình tiết tiểu thuyết; nhân vật Vi Tiểu Bảo là hư cấu.
Đọc truyện Kim Dung có giúp hiểu Phật giáo không?
Truyện có nhiều chi tiết gợi tinh thần Phật giáo như từ bi, buông bỏ thù hận, khiêm nhường, nhưng đó vẫn là văn chương hư cấu. Muốn hiểu giáo lý và đời sống tu hành, nên đọc sách giới thiệu nghiêm túc hoặc hỏi chư tăng, ni.