Câu hỏi "Nam Thiếu Lâm có thật không" thật ra gồm hai câu hỏi khác nhau. Câu thứ nhất: ở Phúc Kiến có từng có ngôi chùa mang tên Thiếu Lâm hay không. Câu này có cơ sở để trả lời "có khả năng cao", vì địa chí và hiện vật ở vài nơi cho thấy dấu vết chùa mang tên ấy. Câu thứ hai: ngôi chùa trong truyền thuyết, nơi các võ tăng giúp triều đình rồi bị triều đình đốt, nơi năm vị tổ thoát ra lập hội và truyền võ khắp Quảng Đông, có phải là một nơi có thật hay không. Câu này thì phần lớn giới nghiên cứu trả lời thận trọng: đó là một câu chuyện lập hội và lập phái, chưa tìm được bằng chứng đương thời.
Hiện nay ít nhất ba nơi ở Phúc Kiến là Phủ Điền, Phúc Thanh và Tuyền Châu cùng nhận mình là Nam Thiếu Lâm, mỗi nơi có lý lẽ riêng. Bài này đặt ba nơi cạnh nhau, chỉ ra loại bằng chứng mỗi bên đưa ra, những chỗ còn bàn cãi, và cách đọc các bài viết về Nam Thiếu Lâm mà không bị cuốn vào khẳng định một chiều.
Chữ "Nam Thiếu Lâm" xuất hiện từ đâu
Chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn, tỉnh Hà Nam, có sử liệu liên tục từ thời Bắc Ngụy. Còn cái tên "Nam Thiếu Lâm" thì gắn chủ yếu với hai nguồn muộn hơn nhiều. Nguồn thứ nhất là các tập sách lưu hành nội bộ của Thiên Địa Hội, một hội kín hình thành ở Phúc Kiến vào giữa đời Thanh. Trong đó có câu chuyện lập hội kể về một ngôi chùa Thiếu Lâm ở phương Nam có tăng nhân giỏi võ, bị triều đình phụ ơn và thiêu huỷ.
Nguồn thứ hai là truyền khẩu của các võ phái Quảng Đông, ghi lại thành sách vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Ở đây chùa phương Nam thành nơi xuất phát của các nhân vật như Chí Thiện thiền sư, Hồng Hy Quan, Phương Thế Ngọc, và của nhiều môn Nam quyền. Tiểu thuyết, truyện kể bằng giọng Quảng Đông, rồi điện ảnh Hồng Kông, đã làm cái tên này quen thuộc với cả thế giới.
Điểm đáng lưu ý là cả hai nguồn đều xuất hiện sau thời điểm mà câu chuyện được cho là diễn ra khá lâu, và đều có lý do để cần một ngôi chùa như vậy: một hội kín cần câu chuyện khởi nguồn, một võ phái cần dòng dõi. Điều đó không chứng minh câu chuyện sai, nhưng là lý do để các nhà nghiên cứu đọc nó cẩn trọng.
Ba nơi ở Phúc Kiến cùng nhận là Nam Thiếu Lâm
Bảng dưới tóm theo các giới thiệu phổ biến. Chi tiết khảo cổ ở mỗi nơi được công bố trong nhiều đợt từ cuối thế kỷ XX; bài chỉ nêu loại bằng chứng, không nêu niên đại cụ thể của từng hiện vật vì các nguồn không thống nhất.
| Nơi | Căn cứ thường được nêu | Điểm còn bàn |
|---|---|---|
| Vùng núi Cửu Liên, Phủ Điền | Một số bản truyện kể của Thiên Địa Hội đặt chùa ở núi Cửu Liên; khảo sát thực địa tìm thấy nền móng và hiện vật đá có khắc chữ liên quan đến tên chùa | Truyện kể là nguồn muộn; hiện vật cho thấy có chùa, nhưng chưa nói được chùa ấy có võ tăng hay có bị thiêu như truyền thuyết |
| Đông Trương, Phúc Thanh | Địa chí địa phương được dẫn là có ghi một ngôi chùa tên Thiếu Lâm từ khá sớm; khu nền chùa cũ được khai quật | Ghi chép cho thấy một ngôi chùa có thật nhưng không kể chuyện võ nghệ hay hội kín |
| Thành Tuyền Châu | Truyền thống địa phương về một ngôi chùa Thiếu Lâm trong thành, chùa được dựng lại vào cuối thế kỷ XX | Căn cứ chủ yếu là truyền khẩu và tư liệu muộn |
| Một vài nơi khác | Rải rác có làng, chùa nhỏ mang tên Thiếu Lâm ở Phúc Kiến và Quảng Đông | Chữ Thiếu Lâm là tên đặt chùa không hiếm, trùng tên chưa nói lên quan hệ |
Đọc bảng, bạn sẽ thấy cả ba nơi đều có thể đúng ở câu hỏi thứ nhất: có một ngôi chùa tên Thiếu Lâm ở đây. Nhưng không nơi nào trả lời trọn câu hỏi thứ hai, vì bằng chứng về chuyện võ tăng bị triều đình thiêu chùa không nằm trong các hiện vật tìm được.
Mỗi loại bằng chứng nói được gì và không nói được gì
Địa chí. Sách địa chí các phủ, huyện ghi danh sách chùa quán, có khi kèm năm dựng. Một dòng ghi chùa Thiếu Lâm ở huyện nào đó là bằng chứng tốt cho sự tồn tại của chùa. Nhưng địa chí ít khi kể chuyện võ nghệ của tăng nhân, càng không kể chuyện chùa bị triều đình thiêu vì lý do chính trị, nên nó không xác nhận được phần truyền thuyết.
Hiện vật khảo cổ. Nền móng, chân cột, máng đá, mảnh bia có chữ cho biết quy mô và niên đại của một công trình. Hiện vật có thể cho thấy chùa từng lớn hay nhỏ, bị bỏ hoang khi nào. Muốn nối hiện vật với câu chuyện cụ thể thì cần chữ khắc nói rõ sự việc, điều mà các thông tin phổ biến chưa cho thấy.
Truyện kể của hội kín. Đây là nguồn kể đầy đủ nhất về chùa bị đốt, nhưng lại là nguồn có mục đích nghi lễ rõ nhất. Các bản kể khác nhau về triều vua, về số tăng nhân, về địa điểm. Chính sự không thống nhất đó cho thấy nó được truyền miệng và thêm bớt qua nhiều thế hệ.
Phả hệ của võ phái. Các môn Nam quyền ghi tổ sư và các đời truyền, thường bắt đầu từ một nhân vật thuộc chùa phương Nam. Phả hệ có giá trị với lịch sử của chính môn phái ở các đời gần, nhưng các đời đầu thường là phần được bổ sung muộn, khó đối chiếu với nguồn bên ngoài.
Giới nghiên cứu nhìn câu chuyện này thế nào
Các nhà sử học viết về Thiếu Lâm và về hội kín Trung Hoa, như Meir Shahar trong cuốn sách về chùa Thiếu Lâm hay Barend ter Haar khi nghiên cứu nghi lễ và thần thoại của Thiên Địa Hội, nhìn chung coi câu chuyện chùa phương Nam bị thiêu là một thần thoại khởi nguồn. Thần thoại ở đây không có nghĩa là bịa đặt vô căn cứ, mà là câu chuyện mang chức năng: giải thích hội từ đâu ra, vì sao các hội viên là anh em, vì sao họ có nghi thức riêng.
Theo cách nhìn này, Thiếu Lâm được chọn làm bối cảnh vì danh tiếng võ nghệ của chùa ở Tung Sơn đã lan rộng từ đời Minh. Đặt câu chuyện vào một ngôi chùa Thiếu Lâm ở ngay Phúc Kiến, nơi hội hình thành, khiến câu chuyện gần gũi với người nghe. Việc ở Phúc Kiến có thật một vài chùa mang tên Thiếu Lâm có thể đã giúp câu chuyện bén rễ, nhưng không bắt buộc câu chuyện phải dựa trên sự kiện có thật ở đó.
Ở phía ngược lại, các nhà nghiên cứu địa phương và những người làm công tác bảo tồn ở Phúc Kiến nhấn mạnh hiện vật đã tìm thấy và cho rằng chùa phương Nam có vai trò trong lịch sử võ thuật vùng này. Hai cách nhìn không hoàn toàn loại trừ nhau: có thể có những ngôi chùa thật, có võ nghệ thật trong dân gian quanh chùa, và có một câu chuyện huyền thoại đè lên tất cả. Cho đến nay cuộc tranh luận vẫn chưa khép lại.
Những nhầm lẫn hay gặp khi đọc về Nam Thiếu Lâm
Phần lớn bài viết tiếng Việt về chủ đề này trộn lẫn nhiều lớp thông tin. Mấy điểm dưới đây giúp bạn tách chúng ra.
- Nhầm hai trận hoả hoạn. Chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn bị cháy nặng năm 1928, đó là sự kiện có thật trong thế kỷ XX. Chuyện Nam Thiếu Lâm bị quân triều Thanh thiêu là truyền thuyết, diễn ra trong lời kể vào khoảng thế kỷ XVII hoặc XVIII. Hai chuyện hoàn toàn khác nhau.
- Coi Nam Thiếu Lâm là "chi nhánh" chắc chắn của chùa Tung Sơn. Một số bài viết nói chùa phương Nam do tăng nhân từ Tung Sơn sang lập vào đời Đường. Đây là một giả thuyết được nêu, không phải điều đã được chứng minh.
- Lấy phim làm sử. Hình ảnh chùa phương Nam rực lửa, võ tăng chạy ra từ biển lửa phần lớn đến từ điện ảnh. Phim kể lại truyền thuyết theo cách của phim, thêm nhân vật và chi tiết mới.
- Nghĩ rằng chỉ có một nơi đúng. Các địa phương có thể cùng có chùa mang tên Thiếu Lâm. Câu hỏi "nơi nào là thật" có khi không có lời đáp duy nhất, vì câu chuyện mà người ta đang tìm chỗ đặt vốn không gắn chặt với một địa điểm.
- Đồng nhất "Nam Thiếu Lâm" với "Nam quyền". Nam quyền là tên gọi chung các lối võ ở miền Nam Trung Hoa. Nhiều môn Nam quyền nhận gốc Thiếu Lâm, nhưng cũng có môn không nhận, và việc nhận gốc không làm thay đổi giá trị của môn ấy.
Vì sao câu hỏi này quan trọng với người tập võ gốc Nam
Ở Việt Nam, nhiều võ đường của cộng đồng người Hoa và nhiều người Việt theo học các môn như Hồng gia, Thái Lý Phật, Bạch Mi đều nghe thầy kể về chùa phương Nam như một phần của lễ giỗ tổ hay buổi học đầu tiên. Câu chuyện ấy có giá trị gắn kết: nó cho người tập cảm giác thuộc về một dòng dõi lâu đời và có đạo lý.
Hiểu rằng phần đầu của dòng dõi ấy là truyền thuyết không làm mất đi giá trị đó. Ngược lại, nó giúp người tập trân trọng đúng chỗ những đời thầy gần có tên tuổi, có võ quán, có học trò cụ thể, tức là phần lịch sử thật của môn phái. Nhiều môn có phả hệ đáng tin từ khoảng giữa thế kỷ XIX trở đi, và đó là phần đáng được ghi chép, sưu tầm nhất.
Hiểu như vậy cũng giúp tránh tranh cãi vô ích giữa các môn về chuyện ai "chính tông Thiếu Lâm" hơn ai. Khi phần gốc của mọi bên đều nằm trong vùng truyền thuyết, so dòng dõi để phân hơn kém không còn nhiều ý nghĩa. Điều nói lên giá trị của một môn võ là cách nó được gìn giữ, truyền dạy và đóng góp cho cộng đồng hôm nay.
Cách đọc một bài viết về Nam Thiếu Lâm cho tỉnh táo
Khi gặp một bài báo, một video hay một tấm bảng giới thiệu khẳng định chắc chắn về Nam Thiếu Lâm, bạn có thể tự kiểm theo mấy bước sau.
- Xem bài nói về câu hỏi nào: có chùa tên Thiếu Lâm ở phương Nam, hay chuyện võ tăng và chùa bị thiêu. Hai câu hỏi cần hai loại bằng chứng khác nhau.
- Tìm nguồn được dẫn: địa chí, hiện vật có chữ khắc, truyện kể của hội kín, hay phả hệ võ phái. Nguồn càng gần thời sự kiện và càng ít mục đích tự tôn vinh thì càng đáng tin.
- Để ý từ ngữ: "tương truyền", "theo truyện kể", "có giả thuyết cho rằng" là cách viết cẩn trọng; "sử sách ghi rõ" mà không nói sử sách nào là dấu hiệu cần dè dặt.
- Đối chiếu ít nhất hai nguồn từ hai phía: nguồn của địa phương đang nhận là Nam Thiếu Lâm và nguồn của người nghiên cứu độc lập.
- Chấp nhận câu trả lời "chưa ngã ngũ". Với nhiều câu hỏi lịch sử về võ thuật, đó là câu trả lời trung thực nhất ở thời điểm hiện tại.
Áp dụng mấy bước này, bạn vẫn có thể say mê các câu chuyện về chùa phương Nam như một phần văn hoá, đồng thời không bị nhầm truyện kể với sử liệu khi trò chuyện hay viết lại cho người khác.
Câu hỏi thường gặp
Nam Thiếu Lâm ở tỉnh nào của Trung Quốc?
Các nơi nhận là Nam Thiếu Lâm đều ở tỉnh Phúc Kiến, phổ biến nhất là Phủ Điền, Phúc Thanh và Tuyền Châu. Truyền khẩu của võ phái Quảng Đông cũng hay nhắc chùa phương Nam, nhưng các địa điểm được khảo sát và giới thiệu nhiều nhất vẫn nằm ở Phúc Kiến.
Nam Thiếu Lâm có phải do chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn lập ra không?
Có những bài viết nói tăng nhân từ Tung Sơn vào Phúc Kiến lập chùa từ đời Đường, nhưng đây là giả thuyết chưa được chứng minh bằng nguồn đương thời. Nhiều chùa ở nhiều nơi mang tên Thiếu Lâm mà không nhất thiết có quan hệ trực tiếp với Tung Sơn.
Chùa Nam Thiếu Lâm bị đốt vào năm nào?
Không có năm chắc chắn, vì chuyện chùa bị đốt nằm trong truyền thuyết. Các bản kể đặt sự việc dưới những đời vua Thanh khác nhau, như Khang Hy, Ung Chính hay Càn Long. Chính sự lệch nhau đó là một trong những lý do giới nghiên cứu coi đây là truyện kể.
Nếu Nam Thiếu Lâm là truyền thuyết thì các môn Nam quyền có giả không?
Không. Các môn Nam quyền là võ thuật có thật, có thầy trò, võ quán, bài quyền được truyền qua nhiều đời. Phần chưa xác minh được chỉ là các đời tổ sư đầu tiên gắn với chùa phương Nam. Lịch sử thật của nhiều môn bắt đầu rõ ràng từ thế kỷ XIX.
Đi tham quan Nam Thiếu Lâm ở Phúc Kiến thì nên chọn nơi nào?
Mỗi nơi có khu chùa được dựng lại hoặc khu di chỉ để tham quan, nên chọn theo lịch trình của bạn. Hãy kiểm giờ mở cửa, quy định thị thực và đi lại hiện hành trước khi đi, và đọc giới thiệu tại chỗ như quan điểm của địa phương đó.
Có tài liệu tiếng Việt nào đáng tin về Nam Thiếu Lâm không?
Tài liệu tiếng Việt chuyên sâu còn ít, phần lớn dịch hoặc tóm từ truyện kể võ phái. Bạn nên ưu tiên bài viết có dẫn nguồn rõ, phân biệt truyền thuyết với sử liệu, và đối chiếu với các công trình nghiên cứu về chùa Thiếu Lâm và về Thiên Địa Hội.