Chưa đầy một trăm năm sau khi được dựng, chùa Thiếu Lâm trải qua lần suy sụp đầu tiên: lệnh cấm Phật giáo của Bắc Chu Vũ Đế những năm 570 khiến tăng chúng phải tan tác. Sau khi lệnh được nới, chùa được khôi phục với tên mới là Trắc Hỗ tự; đến nhà Tùy, chùa lấy lại tên Thiếu Lâm và theo bia đời sau, được vua Tùy Văn Đế ban một trăm khoảnh ruộng.
Giai đoạn này ít được kể trong các bài giới thiệu, vì không có nhân vật nổi tiếng hay truyền thuyết hấp dẫn. Nhưng đây là lúc định hình hai đặc điểm theo chùa suốt nhiều thế kỷ: số phận gắn chặt với chính sách tôn giáo của triều đình, và một nền kinh tế ruộng đất riêng mà về sau chùa phải bảo vệ. Bài này kể lại theo trình tự, nói rõ chỗ nào sử chép chắc và chỗ nào chỉ dựa vào tài liệu của chùa.
Bắc Ngụy chia đôi và vùng Tung Sơn giữa các triều
Sau khi Hiếu Văn Đế mất năm 499, Bắc Ngụy dần suy yếu vì tranh chấp trong triều và các cuộc nổi dậy. Năm 534, triều đại này tách thành hai: Đông Ngụy đóng đô ở Nghiệp, phía bắc Hoàng Hà, và Tây Ngụy đóng đô ở Trường An. Ít lâu sau, Đông Ngụy được thay bằng Bắc Tề, Tây Ngụy được thay bằng Bắc Chu. Vùng Lạc Dương và Tung Sơn nằm gần ranh giới giữa hai phe, nhiều lần là nơi giao tranh.
Trong mấy chục năm ấy, tư liệu riêng về chùa Thiếu Lâm không nhiều. Những gì ta biết chủ yếu là qua các nhân vật: thiền sư Tăng Trù thuộc dòng Bạt Đà được vua Bắc Tề kính trọng, cho thấy truyền thống tu thiền khởi từ Thiếu Lâm vẫn có chỗ đứng trong triều đình phương bắc. Đây cũng là khoảng thời gian mà truyền thống Thiền tông về sau đặt hoạt động của Bồ-đề-đạt-ma và Nhị Tổ Huệ Khả, nhưng chuyện đó thuộc chuyên mục Thiền tông.
Với lịch sử chùa, điểm cần nắm là Thiếu Lâm không nằm ở nơi yên ổn. Kinh đô cũ Lạc Dương bị tàn phá nặng trong các cuộc chiến giữa hai phe; chùa chiền quanh đó chịu chung số phận bất ổn. Tình trạng ấy đặt nền cho lần mất mát lớn đầu tiên khi Bắc Chu thống nhất phương bắc.
Lệnh cấm Phật của Bắc Chu Vũ Đế
Năm 574, Bắc Chu Vũ Đế ban lệnh cấm cả Phật giáo và Đạo giáo trong lãnh thổ của mình: kinh sách, tượng thờ bị huỷ, tăng ni và đạo sĩ bị buộc hoàn tục, tài sản chùa quán bị thu về nhà nước. Sử sách giải thích động cơ của lệnh này theo nhiều cách: nhà nước muốn thu thêm người đóng thuế, đi lính; muốn lấy đồng ở tượng để đúc tiền; cũng có yếu tố tranh luận tư tưởng giữa Nho, Phật, Đạo trong triều. Các học giả cân nhắc những yếu tố này khác nhau.
Năm 577, Bắc Chu diệt Bắc Tề và thống nhất phương bắc. Lệnh cấm được áp dụng cả trên vùng đất mới chiếm, nơi vốn có rất nhiều chùa chiền và tăng ni. Vùng Tung Sơn nằm trong phạm vi ấy. Các tài liệu lịch sử chùa Thiếu Lâm cho biết chùa bị ảnh hưởng nặng nề trong đợt này, tăng chúng tản mác.
Trong truyền thống Phật giáo Trung Hoa, đây là một trong những lần được gọi là "pháp nạn", cùng với các đợt cấm Phật thời Bắc Ngụy Thái Vũ Đế, thời Đường Vũ Tông và thời Hậu Chu. Khi đọc về Thiếu Lâm, bạn nên hiểu đây là sự kiện chung của cả vùng, không phải biện pháp nhắm riêng vào chùa này. Chi tiết chùa bị phá đến mức nào thì tư liệu sớm không chép tỉ mỉ, nên các con số hay câu chữ quá cụ thể trên mạng cần được kiểm lại.
Khôi phục dưới cái tên Trắc Hỗ tự
Bắc Chu Vũ Đế mất năm 578. Những người kế vị nới dần chính sách, cho phép một số chùa được khôi phục và một số tăng sĩ trở lại tu hành. Theo các tài liệu lịch sử chùa, chính trong khoảng này ngôi chùa ở núi Thiếu Thất được dựng lại và mang tên mới là Trắc Hỗ tự.
Hai chữ "trắc hỗ" lấy từ bài thơ Trắc Hỗ trong Kinh Thi, tả người con lên núi trông về phía cha. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tên này được dùng chung cho một số chùa mà triều đình cho phục hồi thời ấy, ngụ ý hiếu đạo, một giá trị Nho giáo, có lẽ để việc phục hồi Phật giáo dễ được chấp nhận trong triều. Đây là nhận định của giới nghiên cứu, không phải lời giải thích có sẵn trong văn bản cổ.
Cũng nên lưu ý rằng chùa được khôi phục trong hoàn cảnh nhà nước vẫn kiểm soát chặt: số chùa được phép mở lại có hạn, số tăng được phép tu hành có hạn, và các vị sư phải thể hiện sự hợp tác với triều đình. Thiếu Lâm được chọn trong số ít chùa được phục hồi cho thấy vị thế của nó vẫn còn đáng kể, dù vừa trải qua cơn tan tác. Tư liệu không cho biết số tăng sĩ trở về là bao nhiêu, nên các con số cụ thể bạn gặp ở đâu đó về giai đoạn này đều nên coi là ước đoán.
Thời gian chùa mang tên Trắc Hỗ rất ngắn, chỉ vài năm. Năm 581, Dương Kiên lập ra nhà Tùy, tức Tùy Văn Đế. Ông là một vị vua rất ủng hộ Phật giáo, và dưới triều ông, ngôi chùa lấy lại cái tên Thiếu Lâm. Từ đó đến nay, tên ấy không đổi nữa.
Tùy Văn Đế và một trăm khoảnh ruộng
Tùy Văn Đế trị vì từ năm 581 và thống nhất toàn cõi Trung Hoa năm 589, chấm dứt gần ba thế kỷ chia cắt. Ông nổi tiếng với chính sách hậu đãi Phật giáo: cho phép xuất gia rộng rãi, cho dựng chùa, và về cuối đời cho xây tháp thờ xá lợi ở rất nhiều châu trong nước. Trong bối cảnh ấy, việc một ngôi chùa có tiếng ở Tung Sơn được triều đình ưu đãi là điều dễ hiểu.
Theo bia đá đời Đường còn ở chùa và các tài liệu lịch sử chùa, Tùy Văn Đế ban cho Thiếu Lâm một trăm khoảnh ruộng. Khoảnh là đơn vị đo diện tích của Trung Hoa xưa, mỗi khoảnh bằng một trăm mẫu; độ lớn của "mẫu" thay đổi theo từng thời, nên quy ra héc-ta chỉ được con số gần đúng. Dù quy đổi thế nào, đây vẫn là một khu đất rất lớn đối với một ngôi chùa trong núi.
Ý nghĩa của việc ban ruộng lớn hơn con số. Từ đây chùa có nền kinh tế riêng: ruộng cho tá điền cày cấy, thu hoa lợi nuôi chúng tăng, sửa sang điện thờ. Nhưng có ruộng cũng có cái phải giữ. Khi thời thế loạn lạc, ruộng đất là thứ dễ bị chiếm đoạt nhất, và việc giữ đất đai là một trong những lý do khiến chùa sau này có lực lượng tự vệ, chuyện sẽ được kể ở thời Đường.
Cuối Tùy loạn lạc: chùa bị đốt, chỉ còn ngọn tháp
Nhà Tùy chỉ tồn tại ngắn. Dưới thời Tùy Dạng Đế, những cuộc chinh phạt tốn kém và công trình lớn khiến dân chúng nổi dậy khắp nơi. Vùng Lạc Dương, nơi đặt Đông Đô của nhà Tùy, trở thành chiến trường. Bia đời Đường ở chùa kể lại những gì Thiếu Lâm gặp phải trong mấy năm ấy, có thể tóm thành mấy ý dưới đây.
- Giặc cướp kéo đến tấn công chùa, nhà cửa bị đốt cháy.
- Theo lời bia, trong cảnh hoang tàn ấy chỉ còn một ngọn tháp đứng lại; câu chữ này hay được dẫn để nói mức tàn phá.
- Tăng chúng còn lại vẫn bám trụ, giữ đất chùa, và trong cuộc tranh chấp vùng Lạc Dương đầu đời Đường, họ đứng về phía Tần vương Lý Thế Dân.
- Ruộng đất của chùa bị các thế lực địa phương chiếm giữ, một phần lý do khiến tăng chúng tham gia vào các trận đánh sau đó.
- Khi nhà Đường thắng, chùa được ghi công và được trả, ban thêm đất, mở ra một thời kỳ mới.
Cần nhớ rằng đây là lời của nhà chùa và triều đình được khắc lên đá nhiều năm sau, nhằm ghi công và khẳng định quyền đất đai. Nội dung phù hợp với bức tranh loạn lạc chung mà chính sử ghi lại, nhưng các chi tiết như "chỉ còn một ngọn tháp" có thể mang tính nhấn mạnh. Đọc như vậy không phủ nhận sự kiện, chỉ giúp bạn hiểu đúng loại tư liệu mình đang cầm.
Chuyện các tăng sĩ giúp Lý Thế Dân và tấm bia ghi việc ấy được kể kỹ trong chuyên mục tăng binh của trang; ở đây chỉ nhắc như mốc nối sang thời Đường.
Vì sao giai đoạn này đáng nhớ
Nếu chỉ đọc lướt, thời Bắc Chu và Tùy chỉ là vài dòng trong lịch sử Thiếu Lâm. Nhưng nhìn kỹ, chính giai đoạn này đặt ra khuôn mẫu cho nhiều thế kỷ sau. Thứ nhất, chùa sống hay chết phụ thuộc nhiều vào thái độ của triều đình với Phật giáo; một sắc lệnh có thể xoá sạch chùa, một sắc lệnh khác có thể dựng lại và ban ruộng.
Thứ hai, chùa có tài sản ruộng đất đáng kể. Điều này giúp chùa đứng vững qua nhiều biến động, nhưng cũng kéo chùa vào các cuộc tranh chấp với quan lại, cường hào và quân đội. Mối quan hệ giữa ruộng đất và lực lượng tự vệ của chùa là một chủ đề lớn trong nghiên cứu về Thiếu Lâm.
Cũng trong giai đoạn này, mối quan hệ giữa chùa và hoàng gia bắt đầu có dạng rõ ràng. Thời Bắc Ngụy, chùa được dựng vì vua kính một vị sư; thời Tùy, chùa được ban ruộng vì triều đình muốn nâng đỡ Phật giáo sau pháp nạn. Sang thời Đường, quan hệ ấy còn chặt hơn, khi chính các tăng sĩ của chùa góp sức cho người sáng lập vương triều mới. Mỗi bước như vậy để lại một tấm bia, một khoảnh ruộng, một ký ức mà các đời trụ trì về sau dùng để khẳng định vị thế của chùa trước quan lại địa phương.
Thứ ba, đây là lần đầu tiên chùa trải qua chu kỳ bị phá và dựng lại. Chu kỳ ấy còn lặp lại nhiều lần, đến tận trận hoả hoạn năm 1928. Hiểu từ đầu rằng Thiếu Lâm là một ngôi chùa đã được dựng lại nhiều lần giúp bạn nhìn các công trình hiện nay một cách bình thản: không phải mọi thứ đều cổ, nhưng mạch tu hành và ký ức nơi chốn vẫn nối dài.
Câu hỏi thường gặp
Bắc Chu Vũ Đế có nhắm riêng vào chùa Thiếu Lâm không?
Không. Lệnh cấm năm 574 áp dụng cho toàn bộ Phật giáo và Đạo giáo trong lãnh thổ Bắc Chu, và được mở rộng sang vùng Bắc Tề sau năm 577. Thiếu Lâm chịu ảnh hưởng như mọi chùa khác trong vùng, không phải mục tiêu riêng.
Trắc Hỗ nghĩa là gì?
Trắc Hỗ là tên một bài thơ trong Kinh Thi, tả người con trèo lên núi trông về phía cha. Khi đặt cho chùa, hai chữ này mang ý hiếu đạo. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là cách giúp việc phục hồi chùa dễ được chấp nhận trong bối cảnh Nho giáo.
Một trăm khoảnh ruộng bằng bao nhiêu héc-ta?
Không có con số quy đổi chính xác, vì độ lớn của đơn vị mẫu thay đổi theo từng thời. Mỗi khoảnh bằng một trăm mẫu Trung Hoa xưa, nên một trăm khoảnh là một vạn mẫu, tức một khu đất rất lớn. Khi viết, bạn nên giữ đơn vị gốc thay vì đưa con số héc-ta cụ thể.
Thông tin "chỉ còn một ngọn tháp" lấy từ đâu?
Chi tiết này đến từ bia đá đời Đường ở chùa, kể lại cảnh chùa bị đốt phá trong loạn lạc cuối Tùy. Đây là lời của nhà chùa khắc lên đá để ghi công và khẳng định quyền đất, nên có giá trị tư liệu nhưng có thể mang tính nhấn mạnh.
Tùy Văn Đế có vai trò gì với Phật giáo nói chung?
Ông là vị vua hậu đãi Phật giáo, cho phép xuất gia rộng rãi, dựng nhiều chùa và cho xây tháp thờ xá lợi ở nhiều châu. Chính sách này giúp Phật giáo phục hồi mạnh sau đợt cấm của Bắc Chu, và Thiếu Lâm là một trong nhiều chùa được hưởng lợi.