Chí Thiện thiền sư là một nhà sư trong truyền thuyết của các võ phái miền Nam Trung Hoa, được kể là bậc trưởng lão của chùa Thiếu Lâm phương Nam, thoát khỏi đám cháy và truyền võ cho nhiều học trò nổi tiếng như Hồng Hy Quan, Phương Thế Ngọc, Lục A Thái. Cho đến nay chưa tìm thấy nguồn đương thời nào xác nhận ông là người có thật. Tên ông xuất hiện trong tiểu thuyết cuối đời Thanh và trong phả hệ của các võ phái, phần lớn được ghi chép từ cuối thế kỷ XIX trở đi.
Dù vậy, Chí Thiện là một trong những cái tên quan trọng nhất của văn hoá võ thuật Quảng Đông. Hiểu nhân vật này giúp bạn đọc được phả hệ của nhiều môn Nam quyền, nhận ra phần nào là truyền thuyết, phần nào là lịch sử, và vì sao cùng một vị tổ lại có mặt ở đầu phả hệ của những môn phái khác nhau.
Cái tên Chí Thiện nghĩa là gì
Hai chữ Chí Thiện có thể hiểu là "tột cùng của điều thiện". Người đọc sách Nho sẽ nhận ra cụm từ này trong câu mở đầu sách Đại Học, nói về con đường của người học là dừng ở chỗ chí thiện. Một pháp danh mang ý nghĩa đạo đức như vậy rất phù hợp với hình ảnh vị sư già vừa có võ vừa có đức mà truyền thuyết muốn dựng nên.
Trong nhiều truyện kể, Chí Thiện được gọi kèm danh xưng "thiền sư" hay "trưởng lão", có khi được nói là trụ trì chùa phương Nam. Các bản không thống nhất về chức vị của ông, cũng không thống nhất về quê quán, năm sinh, năm mất. Đây là điểm chung của nhân vật truyền thuyết: những chi tiết đời thường mà một tiểu sử thật phải có lại hầu như vắng mặt.
Người Việt quen đọc tên ông theo âm Hán Việt là Chí Thiện; người Quảng Đông đọc theo giọng của họ, và trong các tài liệu tiếng Anh tên ông thường được phiên theo giọng Quảng. Khi tra cứu, bạn cần biết các cách phiên này để không tưởng là nhiều người khác nhau.
Chí Thiện xuất hiện từ nguồn nào
Nguồn văn bản quen thuộc nhất có tên Chí Thiện là tiểu thuyết "Vạn niên thanh", một truyện chương hồi lưu hành cuối đời Thanh, kể chuyện vua Càn Long vi hành Giang Nam. Trong truyện, chùa Thiếu Lâm là nơi có nhiều người võ nghệ cao cường đối đầu với triều đình, và Chí Thiện là một trong những nhân vật đứng sau các anh hùng trẻ như Phương Thế Ngọc, Hồng Hy Quan. Đây là tiểu thuyết, nên nó cho thấy nhân vật đã nổi tiếng trong dân gian, chứ không chứng minh nhân vật có thật.
Nguồn thứ hai là phả hệ của võ phái. Hồng gia quyền đặt Chí Thiện ở đầu dòng truyền qua Hồng Hy Quan. Một số dòng Vịnh Xuân kể Chí Thiện trốn trên những chiếc thuyền của gánh hát Quảng Đông, thường gọi là hồng thuyền, và truyền võ cho người trong gánh. Một số môn khác ở Quảng Đông và Phúc Kiến cũng nhắc tên ông. Các phả hệ này được ghi thành văn chủ yếu khi võ quán phát triển vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX.
Nguồn thứ ba là truyện kể và tiểu thuyết võ hiệp bằng giọng Quảng Đông trong những thập niên đầu thế kỷ XX, rồi đến điện ảnh Hồng Kông. Mỗi lần được kể lại, Chí Thiện lại có thêm chi tiết mới, đến mức hình ảnh phổ biến hôm nay là sự cộng dồn của rất nhiều lớp truyện.
Học trò của Chí Thiện theo các truyện kể
Danh sách học trò thay đổi tuỳ nguồn. Bảng dưới gom những cái tên hay được nhắc nhất, kèm vai trò trong truyện kể và mức độ có thể đối chiếu với tư liệu khác.
| Nhân vật | Vai trò trong truyện kể | Mức độ có tư liệu |
|---|---|---|
| Hồng Hy Quan | Người buôn trà học võ ở chùa, được coi là tổ của Hồng gia quyền | Chưa có nguồn đương thời; xuất hiện trong tiểu thuyết và phả hệ |
| Phương Thế Ngọc | Chàng trai võ nghệ cao cường, nổi tiếng với các trận lôi đài | Nhân vật tiểu thuyết và truyện kể, chưa xác minh |
| Lục A Thái | Người nối truyền một nhánh võ quan trọng, theo phả hệ là thầy của Hoàng Thái | Ở gần các đời có tư liệu hơn, nhưng vẫn chủ yếu dựa vào phả hệ |
| Hồ Huệ Càn | Một trong các anh hùng trẻ trong truyện kể, gắn với những trận báo thù | Nhân vật truyện kể |
| Người trong gánh hát hồng thuyền | Theo một số dòng Vịnh Xuân, học võ từ Chí Thiện khi ông ẩn trên thuyền | Truyền khẩu của môn phái |
Từ Lục A Thái trở xuống, phả hệ Hồng gia đi tới Hoàng Thái, Hoàng Kỳ Anh rồi Hoàng Phi Hồng, những người đã có dấu vết rõ hơn trong đời sống Quảng Đông thế kỷ XIX. Đó là chỗ truyền thuyết và lịch sử bắt đầu nối vào nhau.
Vì sao giới nghiên cứu chưa coi Chí Thiện là nhân vật lịch sử
Không có nguồn đương thời. Chưa có bia, sổ sách của chùa, văn thư quan phủ hay ghi chép của người cùng thời nhắc đến một nhà sư tên Chí Thiện với những việc như truyền thuyết kể. Các nguồn có tên ông đều muộn và đều thuộc loại văn học hoặc truyền khẩu.
Chi tiết đời sống mâu thuẫn. Các bản kể đặt ông dưới những đời vua khác nhau, ở những ngôi chùa khác nhau, với những học trò thay đổi. Một nhân vật có thật thường có ít nhất vài điểm cố định mà các nguồn độc lập cùng đồng ý.
Chức năng của nhân vật rất rõ. Trong mỗi phả hệ, Chí Thiện đóng đúng một vai: nối môn phái với chùa Thiếu Lâm. Khi một nhân vật xuất hiện chủ yếu để làm cầu nối uy tín, các nhà nghiên cứu có lý do để thận trọng.
Nhưng cũng không thể khẳng định là bịa hoàn toàn. Có thể từng có một hoặc vài nhà sư giỏi võ ở miền Nam Trung Hoa, được dân gian nhớ dưới cái tên này rồi huyền thoại hoá dần. Thiếu bằng chứng có nghĩa là chưa biết, không phải đã biết là không có.
Đọc một phả hệ: chỗ truyền thuyết nối vào lịch sử
Phả hệ của một môn võ thường được trình bày như một chuỗi liền mạch từ vị tổ đến người thầy hiện tại. Thật ra chuỗi đó gồm hai đoạn có bản chất khác nhau. Đoạn gần là những người có năm sinh năm mất, có võ quán, có học trò còn nhớ, có khi có ảnh chụp, sách in hay bài báo. Đoạn xa là những cái tên chỉ sống trong lời kể, không có dấu vết nào khác ngoài chính phả hệ.
Lấy Hồng gia làm ví dụ. Hoàng Phi Hồng sống từ giữa thế kỷ XIX đến giữa thập niên 1920, có hiệu thuốc ở Quảng Châu, có học trò được biết tên tuổi, nên thuộc đoạn gần. Học trò của ông là Lâm Thế Vinh về sau in sách về các bài quyền của môn, để lại tư liệu thành văn. Cha ông là Hoàng Kỳ Anh cũng đã ở vùng có thể lần dấu. Lên trên nữa là Hoàng Thái, Lục A Thái, rồi Hồng Hy Quan và Chí Thiện, dấu vết mờ dần theo từng đời.
Chỗ nối giữa hai đoạn là nơi người đọc cần chú ý nhất. Không có ranh giới rõ như một đường kẻ; thường có một hai đời ở giữa mà thông tin vừa đủ để tin là người thật, nhưng chưa đủ để biết họ học từ ai. Một phả hệ trung thực sẽ nói rõ điều đó thay vì kéo đường thẳng một mạch về chùa Thiếu Lâm.
Một vị tổ cho nhiều môn phái
Điều đặc biệt ở Chí Thiện là ông có mặt ở đầu phả hệ của những môn võ có kỹ thuật và phong cách khá khác nhau. Hồng gia nổi tiếng với tấn thấp và tay cầu mạnh; Vịnh Xuân lại gọn, đánh tầm gần; một số môn khác của Phúc Kiến có lối riêng. Nếu tất cả thật sự học từ một người, khó giải thích vì sao chúng khác nhau đến vậy.
Cách giải thích hợp lý hơn là mỗi môn phái hình thành từ những người thầy cụ thể ở địa phương, rồi về sau gắn mình với một vị tổ chung đã nổi tiếng trong dân gian. Việc nhận chung một vị tổ cũng tạo ra quan hệ "đồng môn" xa giữa các võ quán, có lợi cho việc giao lưu và giữ hoà khí trong cộng đồng.
Hiện tượng này không riêng gì Trung Hoa. Nhiều truyền thống nghề và võ ở khắp nơi đều tìm về một ông tổ có danh tiếng. Ở Việt Nam, các làng nghề thờ tổ nghề, có những vị tổ được ghi rõ trong sử, có những vị chỉ sống trong truyền thuyết của làng. Người trong nghề vẫn kính trọng như nhau.
Khi gặp tên Chí Thiện trong võ đường hay tài liệu, nên hiểu thế nào
Với người tập các môn gốc Nam hoặc người viết nội dung văn hoá, mấy điểm dưới đây giúp nói về Chí Thiện vừa trân trọng vừa chính xác.
- Nói "theo truyền thuyết của môn phái" hoặc "tương truyền" khi nhắc đến các việc của Chí Thiện, thay vì kể như sự thật lịch sử.
- Không dùng phả hệ đời đầu để tranh luận môn nào "chính tông" hơn, vì phần này của mọi môn đều chưa kiểm chứng được.
- Phân biệt Chí Thiện trong tiểu thuyết và trong phim với Chí Thiện trong lễ giỗ tổ của võ đường: cùng một tên nhưng mỗi nơi phục vụ một mục đích khác nhau.
- Khi viết bài, nêu rõ nguồn: tiểu thuyết "Vạn niên thanh", phả hệ của môn nào, hay truyện kể truyền miệng.
- Không gán cho Chí Thiện những "bí kíp" hay "công phu thần kỳ" mà các trang quảng cáo lớp võ hay dùng; đó là cách khai thác truyền thuyết để bán hàng, không thuộc về môn phái.
Giữ được ranh giới này, bạn vẫn có thể kể câu chuyện về vị sư già thoát khỏi biển lửa với đầy đủ sự hấp dẫn của nó, mà người nghe không bị nhầm lẫn khi sau này đọc thêm tài liệu nghiêm túc.
Câu hỏi thường gặp
Chí Thiện thiền sư có phải người thật không?
Chưa có bằng chứng đương thời xác nhận Chí Thiện là người có thật. Tên ông xuất hiện trong tiểu thuyết cuối đời Thanh và phả hệ của các võ phái, phần lớn được ghi chép muộn. Giới nghiên cứu coi ông là nhân vật truyền thuyết, dù không loại trừ khả năng có một nguyên mẫu nào đó.
Chí Thiện có phải là sư tổ của Hồng gia quyền không?
Theo phả hệ của Hồng gia, Chí Thiện là thầy của Hồng Hy Quan, người được coi là tổ của môn này. Đây là cách kể của môn phái. Phần lịch sử có tư liệu rõ hơn của Hồng gia bắt đầu từ các đời gần như Hoàng Kỳ Anh và Hoàng Phi Hồng.
Hồng thuyền là gì?
Hồng thuyền là cách gọi những chiếc thuyền chở gánh hát Quảng Đông đi diễn dọc các sông ở châu thổ Châu Giang trong thế kỷ XIX. Một số truyền thuyết của Vịnh Xuân kể rằng Chí Thiện từng ẩn trên những chiếc thuyền này và truyền võ cho người trong gánh.
Chí Thiện và Ngũ Mai có quan hệ gì?
Trong truyền khẩu võ phái, hai người cùng nằm trong nhóm năm bậc thầy thoát khỏi chùa phương Nam. Mỗi người gắn với các môn phái khác nhau: Chí Thiện với Hồng gia và một số môn khác, Ngũ Mai với một số truyền thuyết của Vịnh Xuân.
Có tượng hay chân dung Chí Thiện đáng tin không?
Không có chân dung nào được vẽ từ người thật, vì chính sự tồn tại của ông chưa được xác nhận. Tranh và tượng trong các võ đường là hình dung của người đời sau, thường theo hình mẫu vị sư già râu dài, mang tính biểu tượng hơn là chân dung.
Viết về Chí Thiện cho trang văn hoá thì nên dẫn nguồn gì?
Nên nêu rõ đang dẫn tiểu thuyết, phả hệ môn phái hay truyện kể, và tham khảo các công trình nghiên cứu về chùa Thiếu Lâm và văn hoá võ thuật Quảng Đông. Tránh dẫn các trang quảng cáo lớp võ, vì những trang này hay kể truyền thuyết như sự thật.