Bàn thờ tổ trong võ quán gốc Hoa ở Việt Nam thường có ba lớp: bài vị hoặc ảnh tổ sư khai môn và các đời thầy, tượng hoặc tranh Quan Công, và ở nhiều nơi có thêm tượng Đạt Ma. Mỗi lớp mang một ý nghĩa riêng: tổ sư là cội nguồn của dòng võ, Quan Công là hình mẫu về nghĩa khí, Đạt Ma là vị sơ tổ Thiền tông mà truyền thuyết gắn với khởi đầu của võ Thiếu Lâm. Không phải võ quán nào cũng đủ ba lớp, và cách bày mỗi nơi một khác.
Bài này giải thích vì sao các võ quán thờ như vậy, bố cục bàn thờ thường gặp, ý nghĩa ngày giỗ tổ, và những điều nên biết nếu bạn muốn thỉnh một pho tượng Đạt Ma hay Quan Công cho võ đường hoặc nhà riêng. Bài viết như tư liệu văn hoá; không có văn khấn mẫu, vì mỗi môn phái có lời khấn riêng do thầy truyền lại.
Bàn thờ tổ thường được bày thế nào
Trong một võ quán gốc Hoa, bàn thờ tổ được đặt ở chỗ trang trọng nhất, thường là chính giữa bức tường đối diện cửa vào hoặc bức tường sau cùng của gian tập. Bàn thờ đặt cao hơn tầm mắt để người tập không đứng ngang hàng. Trên đó có bài vị hoặc ảnh tổ sư khai môn, ảnh các đời thầy đã mất, một bát hương, đôi đèn, chén trà hoặc chén nước, mâm hoa quả. Nhiều nơi có thêm tượng hoặc tranh Quan Công, tượng Đạt Ma ở hai bên hoặc ở tầng cao hơn.
Xung quanh bàn thờ thường là những vật mang tính biểu tượng của võ quán: giá binh khí, đầu lân đã điểm nhãn, các bức hoành hay câu đối do học trò cũ tặng, ảnh chụp các thế hệ môn sinh. Không gian ấy cho người mới bước vào cảm giác rằng mình đang gia nhập một dòng chảy dài, chứ không chỉ đăng ký một lớp tập.
Cách bày cụ thể phụ thuộc vào môn phái, vào thầy và vào không gian. Một võ đường nhỏ trong căn nhà phố có thể chỉ có một kệ thờ treo tường. Một võ quán lâu đời trong khu hội quán có thể có cả một gian thờ riêng. Không có kiểu "chuẩn" nào bắt buộc; điều quan trọng với người trong môn là sự trang nghiêm và sạch sẽ.
Vì sao Quan Công có mặt ở võ quán
Quan Công, tức Quan Vũ thời Tam Quốc, được thờ rất rộng rãi trong cộng đồng người Hoa, từ hội quán, nhà buôn tới gia đình. Hội quán Nghĩa An ở Chợ Lớn là một trong những nơi thờ Quan Công nổi tiếng ở TP.HCM. Trong võ quán, Quan Công được tôn như hình mẫu của nghĩa khí, trung tín và lòng giữ lời, những phẩm chất mà nếp thầy trò của võ quán coi trọng.
Hình tượng Quan Công trong võ quán thường là tượng hoặc tranh ông mặt đỏ, râu dài, mặc áo xanh, cầm thanh đao lớn hoặc ngồi đọc sách, hai bên có Quan Bình và Châu Thương. Mặt đỏ, râu dài, thanh đao là những nét quen thuộc từ tiểu thuyết và sân khấu. Ông cũng là vị thần được nhiều hội đoàn chọn để thề nguyện, nên lời hứa giữ môn quy trước bàn thờ có Quan Công mang ý nghĩa rất nặng.
Ngày vía Quan Công được nhiều nơi tổ chức trong tháng Sáu âm lịch, ngày cụ thể tùy địa phương và tùy hội quán. Đó là dịp các võ quán gắn với hội quán có thể ra múa lân, biểu diễn. Bạn nên hỏi trực tiếp nơi mình quan tâm để biết ngày lễ của họ, thay vì tin vào một ngày chung trên mạng.
Đạt Ma: vị sơ tổ được các võ phái nhận làm tổ
Bồ-đề-đạt-ma, người Việt quen gọi là Đạt Ma, là vị tăng được Thiền tông Trung Hoa tôn làm sơ tổ. Truyền thuyết kể ông ở chùa Thiếu Lâm, ngồi quay mặt vào vách đá chín năm. Một lớp truyền thuyết muộn hơn kể ông dạy các nhà sư những bài vận động để giữ sức khoẻ, từ đó sinh ra võ Thiếu Lâm. Giới nghiên cứu cho rằng chuyện Đạt Ma truyền võ là lớp truyền thuyết xuất hiện về sau, gắn với các văn bản như Dịch Cân Kinh mà họ xem là giả thác.
Dù sử liệu nói vậy, hình tượng Đạt Ma vẫn có chỗ đứng sâu trong văn hoá võ thuật. Nhiều võ phái nhận Đạt Ma là tổ của võ Thiếu Lâm, và thờ ông như cách tỏ lòng với cội nguồn tinh thần. Cách hiểu tôn trọng nhất là thấy cả hai lớp: Đạt Ma của sử Thiền tông và Đạt Ma của truyền thống võ thuật, không lấy lớp này để phủ nhận lớp kia.
Tượng Đạt Ma trong võ quán thường có dáng một vị tăng mắt to, râu quai nón, mặc áo choàng, có khi cầm một chiếc giày, có khi đứng trên một cành lau, gợi tới những truyền thuyết quen thuộc. Một số nơi coi ngày mùng năm tháng Mười âm lịch là ngày vía Đạt Ma. Về Đạt Ma theo sử liệu và truyền thuyết, chuyên mục Thiền tông của trang có bài riêng.
Ba lớp trên bàn thờ tổ và ý nghĩa của từng lớp
Bảng dưới tóm tắt ba lớp thường gặp, kèm ý nghĩa mà người trong võ giới hay giải thích. Đây là cách hiểu văn hoá, không phải lời hứa về sự che chở hay may mắn.
| Lớp thờ | Hình thức thường gặp | Ý nghĩa với võ quán | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tổ sư khai môn và các đời thầy | Bài vị, ảnh chân dung, bảng phả hệ | Nhớ ơn người truyền nghề, giữ dòng chính | Lớp quan trọng nhất, nơi nào cũng có |
| Quan Công | Tượng hoặc tranh, có Quan Bình, Châu Thương | Hình mẫu nghĩa khí, giữ lời, trung tín | Phổ biến trong cộng đồng người Hoa nói chung |
| Đạt Ma | Tượng vị tăng râu quai nón, áo choàng | Nhận tổ võ Thiếu Lâm theo truyền thống | Gắn với truyền thuyết, sử liệu không xác nhận việc truyền võ |
| Thần của bang hoặc của nghề | Tùy nơi | Gắn võ quán với cộng đồng và quê gốc | Không phổ biến bằng ba lớp trên |
Có võ quán chỉ thờ tổ sư, không thờ Quan Công hay Đạt Ma. Có nơi ngược lại, chỉ có tượng Quan Công vì võ quán sinh hoạt trong một hội quán đã thờ Quan Công. Không có cách nào "đúng hơn"; mỗi bàn thờ phản ánh lịch sử riêng của võ quán đó.
Ngày giỗ tổ: khi môn sinh nhiều đời trở về
Ngày giỗ tổ là dịp quan trọng nhất trong năm của nhiều võ quán. Ngày ấy thường là ngày mất của tổ khai môn hoặc của người thầy đầu tiên đưa dòng võ sang Việt Nam, có môn chọn một ngày khác theo truyền thống riêng. Môn sinh nhiều đời trở về, kể cả những người đã thôi tập từ lâu, những người đã mở võ đường riêng.
Một buổi giỗ tổ thường có phần lễ trước bàn thờ, phần biểu diễn của các thế hệ học trò, múa lân nếu võ quán có đội lân, và bữa cơm chung. Người cao tuổi kể chuyện cũ, người trẻ trình diễn bài vừa học. Với một dòng võ truyền miệng, những dịp này là lúc ký ức được kể lại, được sửa cho đúng, được trao cho lớp sau.
Nếu bạn là người ngoài được mời dự, cách ứng xử đúng là ăn mặc chỉnh tề, đến đúng giờ, theo hướng dẫn của người trong môn khi thắp hương, xin phép trước khi chụp ảnh bàn thờ và người lớn tuổi. Nhiều môn có phần lễ chỉ dành cho người trong môn; nếu được mời ra ngoài lúc ấy, bạn đừng phật ý.
Giữ bàn thờ tổ trong sinh hoạt hằng ngày
Bàn thờ tổ không chỉ dùng vào ngày giỗ. Ở nhiều võ quán, buổi tập bắt đầu và kết thúc bằng việc cả lớp quay về phía bàn thờ chào tổ, thường theo lối chào riêng của môn. Người mới vào môn được dặn khi bước vào gian tập thì chào bàn thờ trước, rồi mới chào thầy và các sư huynh. Nếp chào ấy nhắc người tập rằng mình đang tập trong một truyền thống, không phải tập một mình.
Việc giữ gìn bàn thờ thường giao cho học trò lâu năm: lau bụi, thay nước, thay hoa, dọn tàn hương, kiểm tra đèn. Nhiều thầy coi đó là một phần của việc học, rèn tính cẩn thận và lòng biết ơn. Không đặt đồ cá nhân, chai nước, găng tay lên bàn thờ; không treo quần áo tập gần đó; không đùa giỡn ngay trước bàn thờ.
Một điều thực tế cần nói: gian tập võ thường có thảm, đệm, đầu lân bằng giấy bồi, vải vóc, toàn là vật dễ cháy. Hương và đèn dầu trên bàn thờ cần được trông coi, không để cháy khi không có người, nên dùng bát hương sâu, đặt xa rèm và đầu lân. Nhiều võ đường đã chuyển sang đèn điện cho an toàn mà vẫn giữ được sự trang nghiêm. Giữ bàn thờ chu đáo cũng là giữ an toàn cho cả võ quán.
Nếu bạn muốn thỉnh tượng Đạt Ma hay Quan Công
Nhiều người tập võ muốn có một pho tượng Đạt Ma hay Quan Công cho võ đường hoặc góc nhỏ ở nhà. Dưới đây là mấy điều nên cân nhắc, nhìn từ góc vật phẩm:
- Chất liệu: gỗ (hương, mít, pơ mu…), đồng, gốm sứ, đá, composite. Gỗ và đồng bền, có trọng lượng; composite nhẹ, rẻ nhưng dễ bong sơn. Hỏi rõ người bán chất liệu thật, đừng chỉ nhìn màu bề mặt.
- Kích thước: chọn theo bàn thờ có sẵn, tượng không nên lấn át bài vị tổ sư, vì tổ sư mới là lớp chính của bàn thờ võ quán.
- Hình tượng: Đạt Ma có nhiều kiểu (ngồi thiền, đứng cầm giày, qua sông trên cành lau); Quan Công có kiểu cầm đao, kiểu đọc sách. Chọn kiểu hợp với không gian, không có kiểu nào "mạnh" hơn kiểu nào.
- Gia công: xem đường nét mặt, tay, nếp áo có sắc không, chân đế có vững không, có vết nứt, vết keo không.
- Bảo quản: tránh nắng gắt và nơi ẩm; lau bụi bằng khăn mềm khô; tượng gỗ nên để xa bát hương để tránh tàn nhang làm cháy, ám khói.
Nếu cần tham khảo thêm, bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy. Một pho tượng là vật để tỏ lòng kính trọng và nhắc nhớ, không phải vật đem lại may mắn hay sức mạnh; giá trị của nó nằm ở ý nghĩa mà người tập gửi vào.
Câu hỏi thường gặp
Võ đường không thờ Đạt Ma có thiếu sót gì không?
Không. Thờ Đạt Ma là nếp của một số võ phái nhận tổ Thiếu Lâm, không phải quy định chung. Lớp quan trọng nhất của bàn thờ võ quán là tổ sư khai môn và các đời thầy. Mỗi môn giữ nếp riêng của mình.
Có thể thờ Quan Công và Đạt Ma chung một bàn không?
Nhiều võ quán làm vậy, thường đặt ở các vị trí khác nhau trên bàn hoặc ở hai tầng. Cách sắp xếp cụ thể tùy thầy và tùy môn phái. Nếu bạn lập bàn thờ mới, hỏi ý kiến người thầy hoặc người lớn trong môn là cách tốt nhất.
Văn khấn giỗ tổ võ quán có mẫu chung không?
Không có mẫu chung đáng tin. Mỗi môn có lời khấn riêng, thường do thầy đọc và truyền lại. Trang không đưa văn khấn mẫu để tránh làm sai nếp của môn. Nếu cần, bạn nên hỏi thầy hoặc người lớn tuổi trong môn.
Ngày vía Đạt Ma là ngày nào?
Nhiều nơi lấy ngày mùng năm tháng Mười âm lịch làm ngày vía Đạt Ma, nhưng không phải cộng đồng nào cũng theo. Võ quán thường ưu tiên ngày giỗ tổ của môn mình. Bạn nên hỏi trực tiếp nơi mình sinh hoạt.
Đặt tượng Đạt Ma trong nhà ở có được không?
Nhiều gia đình người tập võ hoặc người mến mộ Thiền tông đặt tượng Đạt Ma ở phòng khách, phòng đọc sách. Đó là lựa chọn cá nhân. Nên đặt nơi sạch, trang trọng, không đặt dưới đất hay trong phòng vệ sinh, và hiểu tượng như vật kính trọng chứ không phải vật hộ thân.
Vì sao võ quán thờ Quan Công chứ không thờ các võ tướng khác?
Quan Công là vị thần được thờ phổ biến nhất trong cộng đồng người Hoa, gắn với nghĩa khí và lời thề. Ông có mặt ở hội quán, nhà buôn, nên khi võ quán nương vào hội quán, việc thờ Quan Công là tự nhiên. Một số võ đường thờ thêm võ tướng khác theo truyền thống riêng.