Bốn tích quen thuộc nhất về Bồ-đề-đạt-ma là cuộc gặp Lương Vũ Đế, chuyện cưỡi một cành lau qua sông Dương Tử, chín năm ngồi quay mặt vào vách ở núi Thiếu Thất, và chiếc giày một chiếc khi ông "đi về Tây". Cả bốn đều là truyện kể của truyền thống Thiền tông, được chép đầy đủ trong các sách đời Đường – Tống, tức là sau thời Đạt Ma từ hai đến năm thế kỷ.
Nói chúng là truyền thuyết không có nghĩa là chúng vô nghĩa. Mỗi tích được kể để chuyển tải một ý của Thiền tông, và chính nhờ chúng mà hình ảnh Đạt Ma đi vào tranh, tượng, sân khấu, phim ảnh ở khắp Đông Á, kể cả ở Việt Nam. Bài này kể lại từng tích theo bản phổ biến, chỉ ra nơi chúng xuất hiện, và gợi cách đọc ý nghĩa mà không biến chúng thành chuyện thần bí.
Bốn tích lớn và nơi chúng xuất hiện
Bảng dưới gom bốn tích theo thứ tự trong cuộc đời Đạt Ma mà truyền thống kể. Cột "xuất hiện" chỉ ghi tương đối, vì nhiều văn bản trung gian đã thất lạc.
| Tích | Nội dung chính | Xuất hiện | Ý thường được rút ra |
|---|---|---|---|
| Gặp Lương Vũ Đế | Vua kể công dựng chùa, độ tăng; Đạt Ma đáp là không có công đức | Văn bản Thiền tông từ khoảng thế kỷ VIII, kể đầy đủ ở đời Tống | Công đức không nằm ở việc làm để mong phước |
| Cành lau qua sông | Rời đất Lương, Đạt Ma vượt sông Dương Tử lên phương Bắc trên một cành lau | Truyện kể đời sau, phổ biến qua tranh vẽ | Hành trang nhẹ, đi đến nơi cần đến |
| Chín năm diện bích | Ngồi quay mặt vào vách ở chùa Thiếu Lâm hoặc hang trên núi Thiếu Thất | Đăng sử đời Tống, gốc từ chữ "bích quán" | Kiên nhẫn chờ người đủ duyên |
| Chiếc giày một chiếc | Sứ giả gặp Đạt Ma ở vùng núi phía tây cầm một chiếc giày; mở mộ chỉ thấy giày | Cảnh Đức truyền đăng lục và các bản trước đó | Thân xác là thứ để lại sau lưng |
Thứ tự trong bảng là thứ tự truyện kể. Nếu bạn viết lại cho người khác đọc, hãy giữ các chữ như "tương truyền", "theo sách … chép" — đó không phải là dè dặt quá mức mà là cách nói đúng mức chắc chắn của tư liệu.
Cuộc gặp Lương Vũ Đế: "không có công đức"
Lương Vũ Đế (Tiêu Diễn) là vị vua phương Nam nổi tiếng sùng Phật: dựng nhiều chùa, cho chép kinh, tự mình giữ trai giới. Truyện kể rằng khi Đạt Ma đến Kim Lăng, vua mời vào hỏi: trẫm dựng chùa, độ tăng, chép kinh nhiều như vậy thì có công đức gì không. Đạt Ma đáp gọn: không có công đức.
Bản trong tập công án Bích Nham lục (đời Tống) kể tiếp hai câu hỏi nữa. Vua hỏi nghĩa cao nhất của thánh đế là gì, Đạt Ma đáp "quách nhiên vô thánh" — trống rỗng thênh thang, không có gì gọi là thánh. Vua hỏi người đang đối diện trẫm là ai, Đạt Ma đáp "bất thức" — không biết. Cuộc gặp không thành, Đạt Ma rời đi.
Lục Tổ Đàn Kinh cũng nhắc chuyện này: một vị quan hỏi Huệ Năng vì sao Đạt Ma nói Lương Vũ Đế không có công đức, và Lục Tổ giải thích rằng dựng chùa, cúng dường là việc tu phước, còn công đức phải tìm trong tự tính. Cách giải thích ấy cho thấy truyện đã thành một đề tài quen thuộc của Thiền tông trước đời Tống.
Giới nghiên cứu lưu ý rằng các nguồn sớm về Đạt Ma không hề nhắc cuộc gặp này, và niên đại Đạt Ma ở miền Nam theo Đạo Tuyên có vẻ sớm hơn thời Lương Vũ Đế lên ngôi. Vì thế đa số xem đây là truyện kể mang tính giáo lý. Đọc như vậy, câu "không có công đức" không phải lời chê một vị vua, mà là lời nhắc: việc thiện làm để đổi lấy phần thưởng thì đã lệch khỏi tâm của việc thiện.
Nhất vĩ độ giang: một cành lau qua sông Dương Tử
Sau khi rời Kim Lăng, truyền thuyết kể Đạt Ma bẻ một cành lau thả xuống sông Dương Tử, đứng lên đó mà qua sông sang đất Bắc Ngụy. Hình ảnh này gọi là "nhất vĩ độ giang" và là một trong những đề tài được vẽ, tạc nhiều nhất: một vị tăng râu rậm, áo bay, chân đứng trên một cọng lau mảnh giữa sóng.
Có một chi tiết ngữ văn thú vị. Chữ "nhất vĩ" — một cọng lau — đã có từ rất lâu trong Kinh Thi, ở câu "ai bảo sông rộng, một cọng lau cũng vượt qua được". Trong văn chương cổ, "một cọng lau" dần thành cách nói ước lệ cho một chiếc thuyền nhỏ. Vì vậy có người cho rằng tích Đạt Ma qua sông bắt đầu từ một cách nói văn hoa về chiếc thuyền con, rồi được người đời sau hiểu và vẽ theo nghĩa đen.
Dù hiểu theo cách nào, tích này không xuất hiện trong ba nguồn sớm về Đạt Ma. Nó phổ biến chủ yếu qua tranh vẽ, tượng và truyện kể dân gian. Ở Việt Nam, tranh "Đạt Ma quá giang" có mặt trong nhiều gia đình và quán trà, thường được hiểu là hình ảnh một người đi đường xa với hành trang tối giản.
Khi kể lại cho trẻ nhỏ, bạn có thể giữ nguyên vẻ đẹp của hình ảnh mà vẫn nói rõ đây là truyện kể. Trẻ em thường thích cả hai: câu chuyện đẹp và biết rằng người lớn phân biệt được đâu là chuyện, đâu là sử.
Chín năm diện bích ở núi Thiếu Thất
Tích nổi tiếng nhất gắn Đạt Ma với Thiếu Lâm là chuyện ông lên núi Tung Sơn, ở chùa Thiếu Lâm và suốt chín năm ngồi quay mặt vào vách, không nói, người đương thời gọi là "vị Bà-la-môn quán vách". Bản phổ biến trong Cảnh Đức truyền đăng lục kể như vậy, và từ đó cụm "cửu niên diện bích" thành thành ngữ chỉ sự kiên nhẫn bền bỉ.
Như đã nói ở bài về sử liệu, chữ gốc trong văn bản của Đàm Lâm là "bích quán", mang nghĩa so sánh: tâm vững như bức vách. Đến đời sau, chữ ấy được đọc theo nghĩa đen, và truyện ngồi trước vách ra đời hoặc được củng cố từ đó. Đây là một ví dụ điển hình về cách một khái niệm trừu tượng biến thành một hình ảnh cụ thể dễ nhớ.
Quanh Thiếu Lâm ngày nay có một hang nhỏ trên ngọn núi phía sau chùa được gọi là Đạt Ma động, và một am mang tên Sơ Tổ am dựng để tưởng niệm vị sơ tổ. Trong các chuyện kể ở địa phương còn có phiến đá được gọi là "diện bích thạch", tương truyền in bóng người ngồi thiền lâu năm. Người đi tham quan nên nghe những chuyện này như một phần của di sản truyện kể quanh ngôi chùa; chi tiết về các công trình được giới thiệu ở chuyên mục Tung Sơn và kiến trúc của trang.
Chín năm ấy, theo truyền thống, kết thúc khi Huệ Khả đến cầu pháp — câu chuyện về Nhị Tổ đứng trong tuyết. Đọc như một truyện kể, chín năm diện bích là thời gian chờ một người học trò thật sự, hơn là một kỷ lục ngồi thiền.
Sáu lần bị đầu độc và chiếc giày một chiếc
Đoạn kết đời Đạt Ma trong các đăng sử đời Tống đầy màu sắc. Truyện kể có người ganh ghét nhiều lần bỏ độc vào thức ăn của ông; đến lần thứ sáu, ông thấy việc truyền pháp đã xong, người kế thừa đã có, nên không tránh nữa và ngồi yên mà mất. Các truyện này có khi gán việc ganh ghét cho những vị tăng có thật cùng thời; giới nghiên cứu xem đó là chi tiết của truyện kể phe phái, không có cơ sở trong sử liệu sớm, và khi kể lại thì không nên coi là chuyện thật về những người ấy.
Theo truyền thống, Đạt Ma được an táng ở núi Hùng Nhĩ. Ít lâu sau, một sứ giả tên Tống Vân trên đường đi sứ phương Tây trở về, gặp Đạt Ma ở vùng núi Thông Lĩnh tay cầm một chiếc giày, đang đi về hướng tây. Hỏi đi đâu, ông đáp về Tây. Về đến kinh, Tống Vân kể lại; người ta mở mộ thì chỉ thấy một chiếc giày trong quan tài.
Tích "chích lý Tây quy" — một chiếc giày về Tây — vì thế thường xuất hiện trong tranh: Đạt Ma vác gậy, đầu gậy treo một chiếc giày. Tống Vân là nhân vật có thật, chuyến đi sứ của ông được ghi trong Lạc Dương già lam ký; nhưng cuộc gặp với Đạt Ma thì chỉ thấy trong các văn bản Thiền tông về sau.
Ý nghĩa thường được rút ra là thân xác chỉ như chiếc giày, đến lúc thì để lại. Với người đọc hôm nay, đây là một trong những tích dễ kể và dễ nhớ nhất, miễn là ta kể nó như truyện, không như sử.
Hình tượng Đạt Ma trong tranh, tượng ở Việt Nam
Từ bốn tích trên, nghệ nhân Trung Hoa, Nhật Bản rồi Việt Nam dựng nên một hình tượng Đạt Ma rất dễ nhận: râu quai nón rậm, mắt to, mày dày, đầu trọc hoặc trùm khăn, chân trần, dáng nghiêm. Một số dạng thường gặp:
- Đạt Ma quá giang: đứng trên cành lau giữa sóng, áo bay theo gió — gắn với tích qua sông.
- Đạt Ma diện bích: ngồi xếp bằng, lưng hướng ra ngoài hoặc mắt khép, thường tạc gỗ hay đá.
- Đạt Ma chích lý: vác gậy treo một chiếc giày, bước đi — gắn với tích về Tây.
- Đạt Ma ngồi thiền trên bồ đoàn: dạng phổ biến nhất để thờ trong gia đình theo đạo Phật.
- Daruma của Nhật: con lật đật tròn, mặt râu, mắt để trống — một biến thể dân gian rất xa với hình ảnh gốc.
Theo quan niệm dân gian, tượng Đạt Ma thường được bày ở phòng khách, phòng đọc sách hay bàn trà như một hình ảnh nhắc về sự kiên nhẫn và tĩnh lặng. Đó là ý nghĩa biểu tượng; không có cơ sở nào cho thấy tượng mang lại tài lộc hay may mắn. Nếu bạn tìm một bức tượng Đạt Ma để thờ hoặc bày, có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng về chất liệu, kích thước trên Vật Phẩm Phong Thủy, và ưu tiên tượng có nét mặt nghiêm trang, không bị cường điệu thành dữ tợn.
Câu hỏi thường gặp
Đạt Ma có thật sự gặp Lương Vũ Đế không?
Không có nguồn sớm nào xác nhận cuộc gặp này. Truyện xuất hiện trong văn bản Thiền tông từ khoảng thế kỷ VIII và được kể đầy đủ ở đời Tống. Đa số nhà nghiên cứu coi đây là truyện kể mang ý nghĩa giáo lý hơn là sự kiện lịch sử.
Đạt Ma động ở đâu?
Theo giới thiệu của khu di tích, Đạt Ma động là một hang nhỏ trên ngọn núi phía sau chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Truyền thống cho rằng đây là nơi Đạt Ma ngồi quay mặt vào vách, nhưng đó là niềm tin truyền thống chứ không phải điều sử liệu sớm ghi lại.
Câu "quách nhiên vô thánh" nghĩa là gì?
Đây là câu Đạt Ma đáp Lương Vũ Đế trong tắc công án đầu tiên của Bích Nham lục, thường được dịch là trống rỗng thênh thang, không có gì là thánh. Ý nghĩa sâu của câu này thuộc phần tu học; người muốn hiểu kỹ nên hỏi chư tăng, ni có kinh nghiệm.
Vì sao tranh Đạt Ma thường vẽ đôi mắt rất to?
Có truyện kể Đạt Ma tự cắt mí mắt để khỏi buồn ngủ khi ngồi thiền, và từ mí mắt rơi xuống mọc lên cây chè. Đây là truyện dân gian muộn, không có trong đăng sử sớm, nhưng giải thích phần nào vì sao tranh tượng nhấn vào đôi mắt mở to.
Có nên bày tượng Đạt Ma trong nhà không?
Đó là lựa chọn văn hoá và tín ngưỡng của mỗi gia đình. Nhiều người bày tượng Đạt Ma như hình ảnh nhắc về sự kiên nhẫn. Nếu bày, nên đặt nơi sạch sẽ, trang trọng, và đừng tin những lời hứa rằng tượng sẽ đem lại tiền bạc hay giải trừ điều xấu.
Tống Vân là ai?
Tống Vân là một sứ giả thời Bắc Ngụy được cử đi phương Tây thỉnh kinh vào đầu thế kỷ VI; chuyến đi của ông được ghi trong Lạc Dương già lam ký. Việc ông gặp Đạt Ma cầm một chiếc giày ở Thông Lĩnh thì chỉ có trong các truyện kể Thiền tông đời sau.