Chùa Thiếu Lâm có tăng binh vì ba lý do chồng lên nhau: chùa sở hữu nhiều ruộng đất cần bảo vệ, chùa nằm ở vùng thường xuyên có chiến sự và giặc cướp qua nhiều triều đại, và triều đình đôi khi cần đến lực lượng này rồi ban thưởng cho chùa. Tăng binh không phải một đội quân thường trực có từ ngày lập chùa, mà xuất hiện theo từng giai đoạn, rõ nhất vào đầu đời Đường và giữa đời Minh.
Câu hỏi khó hơn là làm sao điều đó hợp với giới không sát sinh của nhà Phật. Bài này không trả lời câu hỏi giáo lý thay các nhà tu hành; nó trình bày bối cảnh lịch sử, cách giới sử học giải thích hiện tượng tăng binh, và cho thấy Thiếu Lâm không phải trường hợp duy nhất ở châu Á.
Một ngôi chùa giàu ruộng giữa vùng đất nhiều biến động
Thiếu Lâm từ thời Tùy đã được triều đình ban một khu ruộng đất lớn, và sau sự kiện năm 621 lại được nhà Đường ban thêm. Ruộng chùa nuôi tăng chúng, nuôi việc thờ tự, in kinh, tu bổ điện đường. Đồng thời ruộng đất cũng là thứ khiến chùa trở thành mục tiêu: quân cát cứ muốn chiếm, giặc cướp muốn cướp hoa màu, quan lại muốn đánh thuế hay thu hồi.
Vùng Tung Sơn nằm giữa Trung Nguyên, gần Lạc Dương và các trục đường lớn. Mỗi khi triều đại đổi thay, vùng này thường có chiến sự. Trong những thời điểm đó, một cộng đồng vài trăm người với kho lương và ruộng đất không thể chỉ trông vào sự che chở của chính quyền, vì chính quyền nhiều khi không còn tồn tại ở đó.
Giới sử học, tiêu biểu là Meir Shahar, nhấn mạnh rằng nhìn tăng binh như một hiện tượng kinh tế – xã hội giúp hiểu rõ hơn nhiều so với nhìn nó như chuyện võ hiệp. Các ngôi chùa lớn ở Trung Hoa trung đại giống những điền trang có người quản lý, người làm thuê, kho tàng. Bảo vệ điền trang là nhu cầu chung của mọi điền chủ thời loạn, và chùa cũng không ngoại lệ.
Ai là người cầm khí giới trong chùa
Không phải mọi tăng nhân. Các ghi chép không cho thấy toàn thể tăng chúng Thiếu Lâm đều học võ. Chùa luôn có những vị chuyên tu học, giảng kinh, quản lý việc chùa. Những người được nhắc là giỏi côn, cầm khí giới thường là một nhóm trong tăng chúng.
Có cả người làm việc cho chùa. Các ngôi chùa lớn có nhiều người không phải tăng chính thức: người làm ruộng, người coi kho, người phục dịch. Một số nhà nghiên cứu cho rằng ranh giới giữa tăng nhân và người làm việc cho chùa trong các nhóm cầm khí giới không phải lúc nào cũng rõ.
Có những người ngoài đời đến học. Đến cuối đời Minh, như trường hợp Trình Tông Du, đã có cư sĩ ngoài đời ở lại chùa học côn nhiều năm. Nhóm này không phải tăng binh nhưng góp phần làm võ nghệ của chùa được biết đến bên ngoài.
Danh xưng "võ tăng" là cách gọi về sau. Chữ võ tăng, tức nhà sư chuyên luyện võ, phổ biến trong cách nói hiện đại và trong phim ảnh. Các nguồn cổ thường dùng những cách gọi chung hơn như tăng nhân, tăng binh, hoặc tả cụ thể việc họ làm.
Tăng binh Thiếu Lâm qua các thời
Hoạt động cầm khí giới của tăng nhân Thiếu Lâm không liên tục mà nổi lên theo từng giai đoạn. Bảng dưới tóm theo hiểu biết phổ thông của giới sử học, mốc nào chắc mới ghi năm.
| Giai đoạn | Sự kiện tiêu biểu | Bối cảnh |
|---|---|---|
| Cuối Tùy – đầu Đường | Năm 621 giúp quân Đường bắt cháu Vương Thế Sung | Tranh chấp ruộng chùa giữa các thế lực cát cứ |
| Đường – Tống – Nguyên | Ít ghi chép về hoạt động quân sự | Chùa phát triển chủ yếu về mặt Thiền học và tu viện |
| Giữa đời Minh | Tăng binh được huy động chống giặc Oa đầu thập niên 1550 | Quân địa phương yếu, côn Thiếu Lâm đã nổi danh |
| Cuối đời Minh | Theo một số nghiên cứu, tăng nhân chống các toán giặc cướp vùng Hà Nam | Thời loạn cuối triều, chùa chịu nhiều tổn thất |
| Đời Thanh | Không còn được triều đình huy động | Võ nghệ tiếp tục trong chùa và trong dân quanh vùng |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy tăng binh không phải một "truyền thống liên tục ngàn năm" như cách nói quảng bá. Nó là những phản ứng cụ thể trước những hoàn cảnh cụ thể. Chính tính gián đoạn ấy làm cho mỗi lần xuất hiện của tăng binh đáng được đọc trong bối cảnh riêng của nó.
Câu hỏi giới luật: nhà sư cầm khí giới có trái đạo không
Giới không sát sinh là giới đầu tiên trong năm giới của người theo đạo Phật, áp dụng cho cả người xuất gia lẫn tại gia. Vì vậy câu hỏi về tăng binh luôn đi kèm câu hỏi đạo đức. Bản thân các nguồn lịch sử cho thấy chính những người đương thời cũng ý thức được sự căng thẳng này: văn ca ngợi tăng binh thường nhấn mạnh rằng họ bảo vệ chùa, bảo vệ dân, giúp nước, như để đặt việc cầm khí giới vào một khuôn khổ có thể chấp nhận.
Một số nhà nghiên cứu chỉ ra rằng truyền thống Phật giáo có những hình tượng hộ pháp cầm vũ khí, như các vị thần giữ cửa chùa hay vị hộ pháp cầm côn được thờ ở Thiếu Lâm. Theo cách giải thích này, các hình tượng ấy góp phần cho tăng nhân một cách hiểu về việc dùng sức mạnh để bảo vệ, chứ không để tấn công. Đây là nhận định của giới nghiên cứu lịch sử tôn giáo, không phải giáo lý.
Bài viết không đưa ra phán xét đúng sai về mặt giáo lý. Các tông phái và các vị thầy có những cách giảng khác nhau về giới luật trong hoàn cảnh đặc biệt. Nếu bạn muốn hiểu sâu câu hỏi này dưới góc nhìn tu học, hãy hỏi chư tăng, ni tại nơi bạn sinh hoạt.
Không chỉ Thiếu Lâm: tăng binh ở các nơi khác
Trong lịch sử Trung Hoa, Thiếu Lâm không phải ngôi chùa duy nhất có tăng nhân cầm khí giới. Các nguồn về cuộc chống giặc Oa đời Minh cho thấy tăng binh được huy động từ nhiều chùa ở nhiều vùng. Theo nghiên cứu của Meir Shahar, ở vùng núi Phục Ngưu tỉnh Hà Nam cũng có tăng nhân luyện võ và được dùng trong việc giữ an ninh địa phương, có liên hệ qua lại với Thiếu Lâm.
Ở Nhật Bản, hiện tượng tăng binh, tiếng Nhật gọi là sōhei, còn nổi bật hơn. Từ khoảng thế kỷ X đến thế kỷ XVI, các chùa lớn như Diên Lịch tự trên núi Tỷ Duệ có lực lượng tăng binh đông đảo, can dự vào tranh chấp chính trị ở kinh đô. Bối cảnh khác Thiếu Lâm nhiều, nhưng gốc rễ tương tự: chùa giàu ruộng đất trong một xã hội nhiều xung đột.
So sánh này cho thấy tăng binh là hiện tượng của những xã hội nông nghiệp, nơi tổ chức tôn giáo đồng thời là chủ đất lớn và chính quyền trung ương không đủ sức bảo vệ mọi nơi. Thiếu Lâm nổi tiếng hơn các nơi khác chủ yếu nhờ danh tiếng võ nghệ đi kèm và nhờ văn học, điện ảnh về sau.
Bốn hiểu lầm phổ biến về tăng binh Thiếu Lâm
"Tăng binh do Bồ-đề-đạt-ma lập ra." Không có nguồn sớm nào nói Đạt Ma dạy võ hay tổ chức tăng binh. Lần đầu tăng nhân Thiếu Lâm cầm khí giới được ghi chép là năm 621, gần một thế kỷ sau thời Đạt Ma theo truyền thống. Mối nối Đạt Ma với võ nghệ là lớp truyền thuyết hình thành muộn hơn nhiều.
"Tăng binh chiến đấu vì lý tưởng trừ gian diệt bạo." Văn ca ngợi đời sau hay kể như vậy, nhưng các nguồn gần sự kiện cho thấy động cơ thực tế hơn: giữ ruộng đất, giữ chùa, làm theo lệnh huy động của quan lại. Điều đó không làm giảm lòng dũng cảm của họ, chỉ đặt nó vào đúng bối cảnh.
"Tăng binh Thiếu Lâm bất khả chiến bại." Chính các ghi chép đời Minh kể cả những trận tăng binh thất bại và tổn thất. Một nhóm nhà sư giỏi côn có thể thắng các toán cướp nhỏ, nhưng không thay được quân đội có tổ chức trong chiến tranh lớn.
"Học võ là bổn phận của mọi nhà sư Thiếu Lâm." Không có tư liệu nào cho thấy điều đó. Chùa luôn có nhiều vị chuyên về tu học, kinh điển, quản lý. Võ nghệ là truyền thống của một bộ phận, dù bộ phận ấy làm nên danh tiếng của chùa với người ngoài.
Từ tăng binh đến hình tượng võ tăng trong văn hoá đại chúng
Khi tăng binh không còn được triều đình huy động, võ nghệ ở Thiếu Lâm vẫn tiếp tục được luyện trong chùa và trong các gia đình tục gia quanh vùng Đăng Phong. Võ nghệ chuyển dần từ chức năng phòng vệ sang chức năng rèn luyện thân thể, giữ gìn truyền thống, và về sau là biểu diễn. Đây là con đường mà nhiều truyền thống võ thuật trên thế giới cũng đi qua khi xã hội ổn định hơn.
Hình tượng võ tăng trong phim và truyện hiện đại là sự kết hợp của nhiều lớp: ký ức về tăng binh năm 621 và đời Minh, truyền thuyết Đạt Ma, các truyện kể về Nam Thiếu Lâm, và trí tưởng tượng của nhà văn, nhà làm phim. Nó gọn gàng và hấp dẫn hơn lịch sử thật nhiều, nhưng cũng làm mất đi những chi tiết làm nên sự thú vị của lịch sử: ruộng đất, giấy tờ, quan hệ với quan lại, những trận thua.
Với người đọc Việt Nam, hiểu tăng binh như một hiện tượng lịch sử giúp tách được hai thứ hay bị trộn lẫn: niềm kính trọng với một truyền thống tu học và võ nghệ lâu đời, và những hình ảnh huyền thoại hoá do văn hoá đại chúng tạo ra. Có thể yêu cả hai, miễn là biết cái nào là cái nào.
Câu hỏi thường gặp
Tăng binh là gì?
Tăng binh là cách gọi nhà sư hoặc người thuộc cộng đồng chùa cầm khí giới để chiến đấu, thường để bảo vệ chùa hoặc khi được chính quyền huy động. Ở Thiếu Lâm, tăng binh xuất hiện rõ nhất vào đầu đời Đường và giữa đời Minh.
Thiếu Lâm có tăng binh thường trực suốt lịch sử không?
Không. Theo hiểu biết phổ thông của giới sử học, hoạt động cầm khí giới của tăng nhân Thiếu Lâm nổi lên theo từng giai đoạn gắn với thời loạn, còn nhiều thế kỷ khác hầu như không có ghi chép về hoạt động quân sự của chùa.
Vì sao các chùa lại có nhiều ruộng đất?
Các chùa lớn thời trung đại được triều đình và người cúng dường ban tặng ruộng đất để nuôi tăng chúng và việc thờ tự. Thiếu Lâm được nhà Tùy ban ruộng và được nhà Đường ban thêm sau năm 621, nên chùa giống một điền trang lớn.
Nhà sư cầm khí giới có vi phạm giới luật không?
Đây là câu hỏi giáo lý mà các tông phái và các vị thầy có cách giảng khác nhau. Bài viết chỉ trình bày bối cảnh lịch sử; nếu muốn hiểu dưới góc nhìn tu học, bạn nên hỏi chư tăng, ni tại nơi mình sinh hoạt.
Tăng binh Nhật Bản có giống tăng binh Thiếu Lâm không?
Có điểm giống về gốc rễ là chùa giàu ruộng đất trong xã hội nhiều xung đột. Nhưng tăng binh Nhật, gọi là sōhei, đông hơn và can dự sâu vào chính sự ở kinh đô, còn tăng binh Thiếu Lâm chủ yếu xuất hiện trong những lần huy động hoặc phòng vệ cụ thể.
Ngày nay chùa Thiếu Lâm còn tăng binh không?
Không có tăng binh theo nghĩa lịch sử. Hiện nay chùa có các nhà sư luyện võ và các đoàn biểu diễn, nhưng đó là hoạt động văn hoá, rèn luyện và giới thiệu truyền thống, không phải lực lượng vũ trang.