Chùa Thiếu Lâm được dựng năm 495 theo lệnh vua Hiếu Văn Đế nhà Bắc Ngụy, dành cho một vị sư từ Thiên Trúc (Ấn Độ) mà sách Hán ghi là Bạt Đà, có nơi chép là Phật Đà. Vì vậy, nếu hỏi ai là người khai sơn chùa Thiếu Lâm, câu trả lời theo sử liệu là sư Bạt Đà, không phải Bồ-đề-đạt-ma.
Nguồn chính kể về Bạt Đà là Tục Cao Tăng truyện, bộ truyện các vị cao tăng do sư Đạo Tuyên soạn vào thời Đường, khoảng hơn một thế kỷ sau khi chùa ra đời. Bài này đặt sự kiện năm 495 vào bối cảnh Bắc Ngụy dời đô về Lạc Dương, kể những gì sử chép về Bạt Đà và hai đệ tử nổi tiếng của dòng thầy là Huệ Quang, Tăng Trù, rồi giải thích vì sao về sau người ta quen nhắc Đạt Ma hơn người thật sự được dựng chùa.
Bắc Ngụy và cuộc dời đô về Lạc Dương
Thế kỷ V, Trung Hoa chia đôi: phương nam là các triều do người Hán lập, phương bắc thuộc về nhà Bắc Ngụy của tộc Tiên Ti họ Thác Bạt. Kinh đô ban đầu của Bắc Ngụy là Bình Thành, ở vùng Đại Đồng, tỉnh Sơn Tây ngày nay. Chính ở gần Bình Thành, triều đình cho khai tạc hang đá Vân Cương, một trong những quần thể tượng Phật đá lớn nhất còn lại, cho thấy Phật giáo đã có vị trí rất lớn trong đời sống cung đình.
Hiếu Văn Đế lên ngôi khi còn nhỏ, về sau tự cầm quyền và tiến hành một loạt cải cách: dùng y phục, ngôn ngữ, họ tên theo lối Hán, và quan trọng nhất là dời đô từ Bình Thành xuống Lạc Dương trong những năm 493 đến 494. Lạc Dương là kinh đô cổ của nhiều triều đại trước, nằm giữa vùng Trung Nguyên, gần các trung tâm văn hoá Hán. Theo chân triều đình, tăng sĩ, thợ đá và các dòng tu cũng dời về phương nam; gần Lạc Dương, việc khai tạc hang đá Long Môn bắt đầu trong thời gian này.
Chùa Thiếu Lâm ra đời trong làn sóng ấy. Nó không phải một ngôi chùa dựng tình cờ ở nơi hẻo lánh, mà là một phần của cuộc dời đô: triều đình mới đến, cần chùa chiền quanh kinh đô cho các vị sư được kính trọng an cư, và Tung Sơn, ngọn Trung Nhạc cách Lạc Dương không xa, là chỗ thích hợp cho một vị thầy ưa tĩnh lặng.
Sư Bạt Đà là ai: những gì sử liệu chép
Tục Cao Tăng truyện xếp tiểu sử Bạt Đà vào phần các vị thiền sư, tức những người chuyên về thiền định. Theo truyện, ông người Thiên Trúc, sang Trung Hoa truyền đạo, được Hiếu Văn Đế rất kính trọng ngay từ thời còn đóng đô ở Bình Thành; triều đình lo áo mặc, thức ăn cho ông. Khi vua dời đô về Lạc Dương, Bạt Đà cũng theo về phương nam.
Truyện kể ông ưa nơi núi rừng yên tĩnh, nhiều lần lui vào Tung Sơn. Vua bèn cho dựng chùa ở núi Thiếu Thất để ông ở, cấp vật dụng cho chúng tăng theo học. Đó là năm thứ 19 niên hiệu Thái Hoà, tức năm 495. Từ đây, chùa thành nơi tụ hội của những người theo Bạt Đà tu tập, số người tìm đến theo truyện là khá đông.
Ngoài những nét ấy, tư liệu về Bạt Đà không nhiều. Không có bộ sách nào do ông trước tác còn lại; cũng không có tư liệu chắc chắn về năm sinh, năm mất hay nơi ông viên tịch. Một số sách hiện đại tả ông như thiền sư theo truyền thống Tiểu thừa, một số chỉ gọi chung là thiền sư; nếu muốn đi sâu, bạn nên đọc các công trình nghiên cứu nghiêm túc về Phật giáo Bắc Ngụy thay vì các trang giới thiệu du lịch, vốn hay thêm thắt chi tiết.
Điều quan trọng cần nhớ: Bạt Đà là nhân vật có trong sử liệu sớm, gắn trực tiếp với việc dựng chùa. Ông ít nổi tiếng với người Việt chỉ vì không có truyền thuyết hấp dẫn như Đạt Ma, chứ không phải vì vai trò nhỏ hơn.
Huệ Quang và Tăng Trù: hai tên tuổi trong dòng Bạt Đà
Huệ Quang và chuyện đá cầu trên thành giếng. Tục Cao Tăng truyện kể Bạt Đà gặp một cậu bé khoảng mười hai tuổi ở Lạc Dương, đứng trên thành giếng đá cầu liền năm trăm cái không rơi, thấy cậu khác thường nên nhận làm đệ tử. Cậu bé ấy là Huệ Quang. Chuyện này về sau hay được dẫn như dấu hiệu sớm của "thân thủ Thiếu Lâm", nhưng trong truyện, nó chỉ là chi tiết tả một đứa trẻ nhanh nhẹn, khéo léo.
Huệ Quang về sau là một luật sư lớn. Huệ Quang không đi theo hướng võ nghệ mà trở thành người am tường giới luật, được xem là một trong những nhân vật quan trọng của việc nghiên cứu Tứ Phần luật ở phương bắc, và tham gia công việc liên quan đến dịch bộ Thập Địa kinh luận. Chi tiết dịch kinh có liên quan tới Thiếu Lâm hay không, các nguồn chép không hoàn toàn thống nhất.
Tăng Trù, vị thiền sư được hai triều kính trọng. Tăng Trù học thiền theo truyền thống từ thầy Bạt Đà (qua một đệ tử của Bạt Đà), về sau được vua nhà Bắc Tề rất trọng vọng. Ông là thiền sư có ảnh hưởng lớn ở phương bắc thế kỷ VI, trước khi dòng Thiền gắn với Đạt Ma trở nên nổi bật.
Truyền thuyết quanh Tăng Trù. Truyện đời sau kể Tăng Trù dùng tích trượng tách hai con hổ đang đánh nhau, hoặc thuở nhỏ yếu ớt được thần lực giúp trở nên khoẻ mạnh. Các nhà nghiên cứu cho rằng phần lớn những chuyện này được thêm vào về sau, khi Thiếu Lâm đã nổi danh về võ và người ta muốn tìm "tổ tiên" võ nghệ trong các vị sư đời đầu.
Bạt Đà hay Đạt Ma: ai là người sáng lập chùa Thiếu Lâm
Hai cái tên gần âm và cùng là sư Ấn Độ ở phương bắc Trung Hoa thời Nam Bắc triều, nên người đọc rất hay nhầm. Bảng dưới đặt hai nhân vật cạnh nhau theo những gì tư liệu cho biết.
| Điểm so sánh | Bạt Đà | Bồ-đề-đạt-ma |
|---|---|---|
| Vai trò với chùa | Người được vua dựng chùa cho, tức vị khai sơn | Theo truyền thống Thiền tông, từng tu trên núi Thiếu Thất; được tôn là Sơ Tổ Thiền tông |
| Nguồn sớm | Tục Cao Tăng truyện, thời Đường | Nhiều nguồn từ thế kỷ VI trở đi, chi tiết tăng dần theo thời gian |
| Thời điểm gắn với Thiếu Lâm | Năm 495, khi chùa được dựng | Muộn hơn vài chục năm, niên đại cụ thể còn tranh luận |
| Truyền thuyết nổi bật | Ít truyền thuyết | Gặp Lương Vũ Đế, chín năm diện bích, qua sông bằng cọng lau, chiếc giày một chiếc |
| Liên hệ với võ | Gián tiếp qua chuyện Huệ Quang đá cầu | Truyền thuyết "Đạt Ma truyền võ" xuất hiện rất muộn, giới nghiên cứu không coi là sử thật |
Câu chuyện về Đạt Ma và vì sao Thiếu Lâm được gọi là tổ đình Thiền tông được trình bày trong chuyên mục Thiền tông của trang. Riêng về lịch sử chùa, điều cần nhớ gọn trong một câu: người khai sơn là Bạt Đà, người khiến chùa nổi tiếng trong truyền thống Thiền về sau là hình tượng Đạt Ma.
Vì sao tên Bạt Đà bị lu mờ trong trí nhớ đại chúng
Có ba lý do chính. Thứ nhất, Thiền tông về sau trở thành một trong những truyền thống Phật giáo có ảnh hưởng nhất ở Đông Á, và dòng Thiền này tôn Đạt Ma làm Sơ Tổ. Khi Thiền tông lớn mạnh, việc gắn Đạt Ma với Thiếu Lâm làm tăng uy tín của chùa, nên chùa và người bảo trợ có lý do để nhấn mạnh mối liên hệ ấy qua bia đá, tranh tượng, công trình như Sơ Tổ am và động Đạt Ma.
Thứ hai, từ thời Minh, khi võ Thiếu Lâm nổi danh, người ta cần một ông tổ cho võ thuật. Truyền thuyết Đạt Ma truyền võ ra đời trong bối cảnh này, và nó hấp dẫn hơn nhiều so với hình ảnh một thiền sư ưa tĩnh lặng như Bạt Đà. Văn học, phim ảnh về sau tiếp tục khuếch đại hình ảnh Đạt Ma.
Thứ ba, tư liệu về Bạt Đà ít và khô. Không có câu chuyện kịch tính, không có lời dạy nổi tiếng, nên rất khó đi vào trí nhớ đại chúng. Đây là hiện tượng thường gặp trong lịch sử: người làm nền móng lại ít được nhắc tên hơn người gắn với một câu chuyện đẹp. Khi đọc về Thiếu Lâm, nhớ đến tên Bạt Đà cũng là cách trả lại đúng chỗ cho một nhân vật có thật.
Thiếu Lâm thuở đầu là một ngôi chùa tu học, chưa phải "chùa võ"
Hình dung về Thiếu Lâm thời Bắc Ngụy nên bắt đầu từ chính những gì sử chép: một ngôi chùa trong núi, do triều đình cấp dưỡng, nơi một vị thiền sư nước ngoài và các đệ tử tu thiền, học giới luật, tham gia công việc kinh điển. Những tên tuổi đời đầu như Huệ Quang, Tăng Trù được nhớ vì giới luật và thiền định. Không có tư liệu sớm nào nói chùa thời ấy luyện võ như một truyền thống.
Chùa thời đầu cũng không lớn như ngày nay. Các điện, tháp mà du khách thấy bây giờ thuộc những thời rất muộn, chủ yếu từ Minh, Thanh và cuối thế kỷ XX. Dấu vết vật chất từ thời Bắc Ngụy ở khu chùa hầu như không còn; phần lớn hiểu biết về giai đoạn này đến từ văn bản.
Điều này cũng giải thích vì sao các giai đoạn tiếp theo quan trọng như vậy. Chỉ vài chục năm sau khi được dựng, chùa đã đối mặt lần mất mát đầu tiên khi Bắc Chu ra lệnh cấm Phật giáo, rồi được nhà Tùy khôi phục và cấp ruộng. Con đường từ một chùa tu thiền của triều đình đến một ngôi chùa có ruộng đất, có lực lượng tự vệ và có quan hệ đặc biệt với hoàng gia nhà Đường được kể ở các bài tiếp theo trong chuyên mục.
Câu hỏi thường gặp
Bạt Đà và Phật Đà có phải là một người không?
Phải. Các bản Hán văn ghi tên vị sư này theo nhiều cách, phổ biến nhất là Bạt Đà và Phật Đà, đều là phiên âm từ một tên gốc tiếng Phạn. Sách tiếng Việt thường dùng Bạt Đà để tránh nhầm với chữ Phật Đà chỉ đức Phật.
Sư Bạt Đà có phải là người Ấn Độ không?
Tục Cao Tăng truyện chép ông người Thiên Trúc, tên gọi cổ của vùng tiểu lục địa Ấn Độ trong sách Hán. Nơi sinh cụ thể, năm sinh và năm mất của ông không được ghi rõ trong các nguồn sớm, nên các con số chi tiết trên mạng cần được dè dặt.
Chuyện Huệ Quang đá cầu có chứng minh Thiếu Lâm luyện võ từ đầu không?
Không. Trong truyện, đó chỉ là chi tiết tả một cậu bé nhanh nhẹn khiến Bạt Đà chú ý. Huệ Quang sau trở thành người giỏi giới luật. Việc dùng chuyện này làm bằng chứng võ Thiếu Lâm có từ thời Bắc Ngụy là cách đọc của đời sau.
Năm 495 có chắc chắn không hay chỉ là truyền thuyết?
Năm 495 là mốc được các nguồn lịch sử và tài liệu của chùa thống nhất, ứng với năm thứ 19 niên hiệu Thái Hoà của Bắc Ngụy. Nó khớp với bối cảnh triều đình vừa dời đô về Lạc Dương, nên được giới nghiên cứu chấp nhận rộng rãi.
Hiếu Văn Đế còn nổi tiếng vì những việc gì khác?
Ông nổi tiếng nhất với cải cách theo lối Hán của Bắc Ngụy: dời đô về Lạc Dương, đổi y phục, ngôn ngữ, họ tên trong triều. Các hang đá Long Môn gần Lạc Dương cũng bắt đầu được khai tạc trong khoảng thời gian ông trị vì.
Có thể đọc tiểu sử Bạt Đà bằng tiếng Việt ở đâu?
Tục Cao Tăng truyện chưa phổ biến rộng bằng tiếng Việt, nên tư liệu về Bạt Đà thường nằm rải rác trong các sách nghiên cứu lịch sử Thiền tông và Phật giáo Trung Hoa. Bạn có thể hỏi thư viện các học viện Phật giáo hoặc chư tăng, ni để được chỉ nguồn phù hợp.