Chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn thuộc Thiền tông, dòng Tào Động. Mốc thường được dẫn là giữa thế kỷ XIII, khi thiền sư Tuyết Đình Phúc Dụ, học trò của Vạn Tùng Hành Tú, về trụ trì; từ đó các đời trụ trì nối nhau trong dòng Tào Động. Câu chuyện các triều đại và cuộc trùng tu thời Nguyên được kể trong chuyên mục lịch sử chùa; bài này đi theo góc tông phái.
Câu hỏi đáng hỏi hơn là: vì sao lại là Tào Động, trong khi từ đời Nam Tống trở đi, phần lớn thiền viện Trung Hoa thuộc Lâm Tế? Câu trả lời nằm ở bản đồ lịch sử thế kỷ XII – XIII: miền Bắc thuộc nhà Kim, rồi Mông Cổ, và ở đó Tào Động lại là dòng mạnh. Bài này giải thích bối cảnh ấy, cho biết "thuộc Tào Động" có ý nghĩa gì trong thực tế một ngôi chùa, và cách người đọc tự tra tông phái của một chùa Thiền bất kỳ.
Trước Tào Động: một ngôi chùa nhiều lớp truyền thống
Thiếu Lâm có trước Thiền tông. Chùa được dựng năm 495 cho thiền sư Bạt Đà, người tu thiền định theo nghĩa chung của Phật giáo, chưa phải "Thiền tông" với phả hệ tổ sư. Giai đoạn đầu, chùa là nơi các vị chuyên giới luật, các nhà dịch kinh như Bồ-đề-lưu-chi làm việc. Cần phân biệt hai chữ hay dùng lẫn: "thiền" là phép tu có trong mọi truyền thống Phật giáo, còn "Thiền tông" là một tông phái Trung Hoa riêng.
Đời Đường, vùng Tung Sơn gắn với các học trò của Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn và với dòng Thiền về sau được gọi là Bắc tông. Khi các thiền sử đời Tống viết lại lịch sử theo góc nhìn Nam tông của Huệ Năng, Thiếu Lâm vẫn được tôn là nơi Sơ Tổ Đạt Ma diện bích, nhưng trong năm nhà Thiền mọc ra sau Lục Tổ, không nhà nào khởi nguồn từ đây. Lâm Tế ra đời ở Hà Bắc, Tào Động ở Giang Tây, Vân Môn ở Quảng Đông. Thiếu Lâm vì thế là tổ đình theo nghĩa biểu tượng, còn truyền thừa của chùa thì phải "nhận" từ một nhà Thiền khác — và nhà ấy là Tào Động.
Thời gian giữa đời Đường và thời Nguyên, tức các đời Ngũ Đại, Tống, Kim, chùa vẫn có trụ trì là thiền sư, nhưng tài liệu phổ thông không ghi rõ dòng của từng vị. Đây là lý do các sách thường bắt đầu câu chuyện tông phái của Thiếu Lâm từ thế kỷ XIII thay vì cố gắng nối liền một phả hệ không đủ tư liệu.
Tào Động ở phương Bắc thời Kim: dòng Vạn Tùng
Năm 1127, nhà Tống mất miền Bắc vào tay nhà Kim. Ở phương Nam, Lâm Tế phái Dương Kỳ với Đại Huệ và học trò thịnh lên mạnh mẽ. Ở phương Bắc dưới triều Kim, bức tranh khác: Tào Động có những thiền sư tên tuổi và được giới cầm quyền trọng vọng. Người tiêu biểu nhất là Vạn Tùng Hành Tú, hoạt động ở vùng Yên Kinh, tức Bắc Kinh ngày nay, cuối thế kỷ XII – đầu thế kỷ XIII.
Vạn Tùng nổi tiếng vì đã bình xướng một trăm bài tụng công án của Hoằng Trí Chính Giác thành tập Thung Dung lục — tác phẩm đứng cạnh Bích Nham lục trong văn học công án. Theo các tài liệu phổ biến, người khẩn khoản đề nghị ông viết bộ bình xướng này là Gia Luật Sở Tài, một trí thức gốc Khiết Đan từng theo học Thiền với ông, về sau làm quan dưới triều Mông Cổ. Chi tiết ấy cho thấy dòng Tào Động phương Bắc có quan hệ sâu với giới trí thức – quan lại ở chính vùng đất mà Thiếu Lâm thuộc về.
Vì vậy khi chiến tranh cuối Kim tàn phá vùng Trung Nguyên và các chùa lớn cần người chấn hưng, việc một học trò của Vạn Tùng được mời về Thiếu Lâm là điều tự nhiên. Không phải Thiếu Lâm "chọn" Tào Động giữa nhiều lựa chọn như chọn một trường phái; đó là dòng Thiền mạnh nhất, có uy tín nhất ở phương Bắc lúc ấy.
Phúc Dụ đặt nền Tào Động ở Thiếu Lâm
Người nối dòng. Phúc Dụ (1203–1275), hiệu Tuyết Đình, là đệ tử Vạn Tùng. Ông về trụ trì Thiếu Lâm khoảng giữa thế kỷ XIII; các nguồn ghi năm cụ thể hơi khác nhau. Chuyện ông trùng tu chùa thuộc phần lịch sử chùa trên trang.
Truyền thừa thành lệ. Ý nghĩa tông phái của Phúc Dụ nằm ở chỗ ông biến Thiếu Lâm thành một tổ đình Tào Động có truyền thừa liên tục: các đời trụ trì sau đều nhận mình là con cháu dòng này, và truyền thống của chùa tôn ông làm tổ trung hưng.
Pháp danh theo kệ. Truyền thống ghi ông đặt bài kệ bảy mươi chữ để đặt pháp danh cho các thế hệ. Đây là cách quen thuộc của nhiều dòng Thiền — Liễu Quán, Chúc Thánh ở Việt Nam cũng có kệ riêng — nhìn pháp danh là biết thế hệ. Bảng các chữ của bài kệ có ở bài về Thiếu Lâm thời Tống – Kim – Nguyên.
Một mạng lưới, không chỉ một chùa. Học trò Phúc Dụ mở hoặc trụ trì thêm các chùa khác ở phương Bắc, nên Tào Động gắn với Thiếu Lâm không chỉ là chuyện một ngôi chùa mà là cả một nhánh Thiền phương Bắc lấy Tung Sơn làm trung tâm.
"Thuộc Tào Động" có ý nghĩa gì trong thực tế
Người đọc hay hình dung chùa Tào Động phải khác hẳn chùa Lâm Tế, như hai môn phái. Ở Trung Hoa từ đời Minh – Thanh, thực tế không như vậy. Nghi thức tụng niệm sáng chiều, giới luật, cách tổ chức tăng đoàn ở phần lớn các chùa Hán truyền khá giống nhau, bất kể dòng truyền thừa. Nhiều chùa Thiền cũng niệm Phật, giữ giới, làm lễ như nhau. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở phả hệ: vị trụ trì nhận pháp từ ai, đệ tử mang pháp danh theo kệ nào, tháp tổ ghi dòng nào.
Điều này khác với Nhật Bản, nơi Rinzai và Sōtō thành hai tông phái có tổ chức, chùa chính, cách tu và nghi thức khác nhau rõ rệt. Vì vậy khi đọc rằng "Thiếu Lâm là chùa Tào Động", bạn nên hiểu đó là thông tin về dòng truyền thừa, chứ không phải chùa có một lối tu đối lập với các chùa Lâm Tế xung quanh. Muốn biết sinh hoạt tu tập cụ thể ở một chùa, cách đúng là hỏi chính nhà chùa, vì mỗi nơi còn có nội quy và truyền thống riêng hình thành qua nhiều đời trụ trì.
"Phái Thiếu Lâm" và "tông Thiếu Lâm": hai chữ dễ lẫn
Trong tiếng Việt, cụm "phái Thiếu Lâm" quen thuộc chủ yếu qua truyện chưởng và phim võ hiệp, nơi Thiếu Lâm được dựng như một môn phái võ cạnh Võ Đang, Nga Mi, Cái Bang. Từ đó nhiều người nghĩ Phật giáo cũng có một "tông Thiếu Lâm" riêng. Thật ra không có tông phái Phật giáo nào tên Thiếu Lâm: Thiếu Lâm là tên một ngôi chùa, và ngôi chùa ấy thuộc Thiền tông, dòng Tào Động.
Chữ "phái" trong võ thuật thì khác: nhiều hệ quyền, võ đường ở Trung Hoa và ở Việt Nam tự nhận gốc Thiếu Lâm và dùng chữ "Thiếu Lâm phái" để chỉ dòng võ của mình. Đó là truyền thống của giới võ, không phải truyền thừa giáo pháp của chùa. Một người có thể học võ "gốc Thiếu Lâm" mà không liên quan gì đến dòng Tào Động, và ngược lại, một vị tăng Tào Động ở nơi khác không liên quan gì đến võ. Tách bạch hai nghĩa này giúp bạn đọc tài liệu không bị rối, nhất là khi gặp các bài quảng bá trộn lẫn hai chuyện. Phần võ gốc Thiếu Lâm được kể ở các chuyên mục võ của trang.
Một chùa Tào Động nổi tiếng vì võ: hai mặt có mâu thuẫn không
Nhiều người ngạc nhiên khi biết Thiếu Lâm, nơi gắn với hình ảnh võ tăng, lại thuộc Tào Động — dòng được tả là trầm lặng, đề cao ngồi thiền yên tĩnh. Thật ra hai chuyện nằm ở hai tầng khác nhau. Tông phái là chuyện truyền thừa giáo pháp. Truyền thống võ của chùa là chuyện lịch sử riêng, gắn với hoàn cảnh chùa ở vùng núi, có ruộng đất cần bảo vệ, có những giai đoạn tăng binh được triều đình huy động.
Truyền thống võ ở Thiếu Lâm đã có từ trước khi Phúc Dụ về chùa, nên không thể nói Tào Động sinh ra võ Thiếu Lâm, cũng không thể nói võ làm thay đổi tông chỉ Tào Động. Cách nói "thiền võ hợp nhất" mà ngày nay hay nghe là một cách diễn giải về sau, có nhiều ý kiến khác nhau. Phần lịch sử tăng binh và võ Thiếu Lâm được kể trong chuyên mục riêng; ở đây chỉ cần nhớ hai tầng đó để khỏi lẫn.
Cách tự tra tông phái của một chùa Thiền
Câu hỏi "chùa này thuộc dòng nào" không chỉ dành cho Thiếu Lâm; người đi chùa ở Việt Nam cũng hay thắc mắc. Bảng dưới gom những nguồn thông tin thường dùng, kèm lưu ý khi đọc:
| Nguồn | Cho biết gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Pháp danh của chư tăng | Chữ đầu theo bài kệ truyền thừa cho biết dòng và thế hệ | Phải biết bài kệ của dòng nào mới đối chiếu được |
| Tháp và bia các đời trụ trì | Thường ghi thế hệ, dòng truyền thừa | Chữ cổ, cần người đọc được Hán văn |
| Phả hệ, sử chùa do nhà chùa biên soạn | Các đời trụ trì và người truyền pháp | Có thể có phần truyền thuyết, nên đối chiếu |
| Sách nghiên cứu lịch sử Phật giáo | Bối cảnh, các mốc đã được kiểm chứng | Chọn sách có dẫn nguồn |
| Hỏi trực tiếp chư tăng | Thông tin chính xác và mới nhất | Cách đơn giản và đáng tin nhất |
Với Thiếu Lâm, cả năm nguồn đều dẫn về một câu trả lời: Tào Động, tính từ Phúc Dụ. Với chùa Việt Nam, phần lớn chùa Bắc tông nhận dòng Lâm Tế, một số giữ Tào Động; lịch sử các dòng ở Việt Nam được trình bày trên Đạo Pháp.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Thiếu Lâm là Thiền tông hay Tịnh độ tông?
Thiếu Lâm là chùa Thiền tông, thuộc dòng Tào Động. Như nhiều chùa Trung Hoa từ đời Minh, sinh hoạt ở chùa có thể có cả tụng kinh, niệm Phật, nhưng truyền thừa chính thức là Thiền tông Tào Động.
Vì sao chùa Thiếu Lâm không thuộc Lâm Tế, dòng lớn nhất?
Vì vào thế kỷ XIII, ở miền Bắc Trung Hoa dưới thời Kim và Mông Cổ, Tào Động là dòng Thiền mạnh và uy tín. Người chấn hưng chùa lúc ấy là Phúc Dụ, học trò Vạn Tùng Hành Tú, và các đời trụ trì sau nối theo ông.
Thung Dung lục liên quan gì đến chùa Thiếu Lâm?
Thung Dung lục là tập công án do Vạn Tùng Hành Tú bình xướng trên các bài tụng của Hoằng Trí. Vạn Tùng là thầy của Phúc Dụ, người đưa dòng Tào Động về Thiếu Lâm, nên tập sách này thuộc chính dòng truyền thừa của chùa.
Chùa Tào Động và chùa Lâm Tế ở Trung Hoa có khác nhau nhiều không?
Trong sinh hoạt hằng ngày, phần lớn chùa Hán truyền từ đời Minh – Thanh khá giống nhau về nghi thức và giới luật. Khác biệt chủ yếu ở phả hệ truyền thừa và pháp danh. Ở Nhật Bản thì khác, Rinzai và Sōtō là hai tông riêng biệt.
Chùa Việt Nam có cùng dòng với chùa Thiếu Lâm không?
Một số chùa Việt theo Tào Động, nên xét rộng là cùng nhà Thiền, nhưng không có quan hệ thầy trò trực tiếp với Thiếu Lâm. Phần lớn chùa Bắc tông Việt Nam theo Lâm Tế. Muốn biết rõ dòng của một chùa, nên hỏi chư tăng ở đó.
Bồ-đề-đạt-ma có lập ra chùa Thiếu Lâm không?
Không. Chùa được dựng năm 495 cho thiền sư Bạt Đà, trước thời điểm tương truyền Đạt Ma đến Trung Hoa. Truyền thống kể Đạt Ma từng diện bích gần chùa nên Thiếu Lâm được tôn là tổ đình, nhưng đó là danh hiệu biểu tượng.