Thời Thanh để lại những dấu ấn dễ thấy nhất ở chùa Thiếu Lâm ngày nay: tấm biển ba chữ "Thiếu Lâm tự" trên sơn môn, theo tài liệu của chùa là chữ ngự bút của vua Khang Hy; chính sơn môn ấy được dựng lại trong đợt đại tu thời Ung Chính; và vua Càn Long từng lên núi, nghỉ lại trong chùa. Nhưng cũng trong thời Thanh, đặc biệt từ thế kỷ XIX, chùa dần suy yếu.
Người Việt hay nghe chuyện nhà Thanh đốt chùa Thiếu Lâm qua phim ảnh và truyện kể về Nam Thiếu Lâm. Câu chuyện ấy gắn với một ngôi chùa khác ở phía nam và là truyền thuyết, không phải sự kiện đã xảy ra với chùa ở Tung Sơn. Bài này kể lịch sử chùa Thiếu Lâm thời Thanh theo những gì bia đá, hiện vật và nghiên cứu cho biết, và tách bạch với phần truyền thuyết.
Bước sang nhà Thanh: chùa sau loạn lạc
Khi nhà Thanh thay nhà Minh năm 1644, Thiếu Lâm vừa trải qua những năm loạn lạc tàn khốc cuối Minh. Tăng chúng tản mác, ruộng đất bỏ hoang, nhiều công trình hư hỏng. Những thập niên đầu nhà Thanh là thời gian chùa từ từ gom góp lại lực lượng, phục hồi đời sống tu hành.
Nhà Thanh, dù là triều đại của người Mãn, bảo trợ Phật giáo khá mạnh, cả Phật giáo Hán truyền lẫn Phật giáo Tây Tạng. Các vua đầu triều như Thuận Trị, Khang Hy, Ung Chính đều có quan hệ với giới tăng sĩ, và Ung Chính còn tự coi mình là người am hiểu Thiền học. Trong bối cảnh ấy, một tổ đình Thiền tông có danh tiếng như Thiếu Lâm có cơ hội được để mắt tới.
Tuy vậy, triều đình nhà Thanh cũng quản lý tăng sĩ chặt chẽ: cấp độ điệp, giới hạn số người xuất gia, giám sát các chùa lớn. Thái độ của triều đình với các hoạt động luyện võ trong dân gian cũng thận trọng. Mức độ những chính sách ấy tác động tới việc luyện võ ở Thiếu Lâm là đề tài giới nghiên cứu còn bàn, chưa có câu trả lời thống nhất.
Tấm biển "Thiếu Lâm tự" trên sơn môn
Hình ảnh quen thuộc nhất của chùa Thiếu Lâm là cổng tam quan, tức sơn môn, với tấm biển nền đen chữ vàng ghi ba chữ Thiếu Lâm Tự. Theo tài liệu giới thiệu của chùa, đây là chữ ngự bút của vua Khang Hy, có đóng ấn của nhà vua ở giữa tấm biển. Các tài liệu thường cho rằng chữ được viết vào đầu thế kỷ XVIII; năm cụ thể thì bạn nên dẫn kèm chữ "theo tài liệu của chùa".
Ngự bút của vua trên biển chùa có ý nghĩa lớn trong văn hoá Trung Hoa: nó là sự công nhận của triều đình, nâng vị thế của chùa trước quan lại và dân chúng. Khang Hy để lại ngự bút ở rất nhiều danh lam thắng cảnh trong các chuyến tuần du, nên Thiếu Lâm nằm trong số nhiều nơi được ân sủng như vậy, không phải trường hợp duy nhất.
Khi tham quan, du khách thường chụp ảnh trước sơn môn, nhưng ít ai biết tấm biển ấy có lịch sử riêng. Việc hiểu biển là ngự bút thời Thanh, đặt trên sơn môn dựng lại thời Ung Chính, giúp bạn thấy rằng cửa chính của chùa là một công trình thời Thanh, không phải từ thời Bắc Ngụy như nhiều người lầm tưởng.
Ung Chính cho đại tu năm 1735
Dưới thời vua Ung Chính, chùa Thiếu Lâm được triều đình cho đại tu. Theo các tài liệu lịch sử chùa, đợt tu sửa được tiến hành vào năm 1735, tức năm thứ 13 niên hiệu Ung Chính, và trong đó có việc dựng lại sơn môn mà ngày nay vẫn còn. Một số tài liệu kể rằng nhà vua đích thân xem xét kế hoạch tu sửa, chỉ đạo những công trình nào giữ lại, những công trình nào bỏ đi.
Đợt đại tu thời Ung Chính có ý nghĩa như một cuộc sắp xếp lại không gian chùa theo ý triều đình. Theo một số nghiên cứu, cùng với việc tu sửa, triều đình cũng siết lại việc quản lý tăng chúng, chẳng hạn chọn người trụ trì và rà soát những người sống quanh chùa không theo quy củ. Đây là chi tiết các nhà nghiên cứu đọc từ văn thư thời ấy, mức độ cụ thể thì còn bàn.
Đợt đại tu cũng cho thấy một điều ít được nhắc: chùa lúc ấy không đủ sức tự sửa sang trên quy mô lớn, phải dựa vào ngân sách và quyết định của triều đình. So với thời Minh, khi nhiều người bảo trợ khác nhau cùng góp sức, thời Thanh chứng kiến sự phụ thuộc rõ hơn vào sự quan tâm của nhà vua. Khi sự quan tâm ấy giảm đi vào thế kỷ XIX, chùa không còn nguồn lực thay thế.
Ung Chính mất ngay trong năm 1735, nên đợt đại tu nằm ở cuối triều ông. Các công trình được dựng lại lúc này, cùng những công trình thời Minh còn sót, tạo nên diện mạo chùa trong gần hai thế kỷ tiếp theo, cho đến trận cháy năm 1928.
Càn Long lên Tung Sơn năm 1750
Năm 1750, năm thứ 15 niên hiệu Càn Long, vua Càn Long trong chuyến tuần du Hà Nam đã lên Tung Sơn và ghé chùa Thiếu Lâm. Theo tài liệu của chùa, nhà vua nghỉ lại một đêm ở khu phương trượng, tức nơi ở của vị trụ trì, và để lại thơ vịnh cảnh chùa. Khu phương trượng ngày nay vẫn được giới thiệu với chi tiết này.
Càn Long là vị vua nổi tiếng thích tuần du và để lại thơ văn, ngự bút ở rất nhiều nơi. Chuyến ghé thăm Thiếu Lâm vì thế nằm trong một chuỗi những chuyến đi như vậy, nhưng nó vẫn là niềm tự hào của chùa và được ghi nhớ qua bia, qua các câu chuyện kể. Bia khắc thơ của nhà vua là một trong những hiện vật thời Thanh còn lại ở chùa.
Từ góc lịch sử chùa, chuyến thăm năm 1750 cho thấy vào giữa thế kỷ XVIII, Thiếu Lâm vẫn đủ danh tiếng để là điểm dừng của hoàng đế. Đây có thể coi là lúc chùa đạt vị thế cao nhất trong thời Thanh. Sau đó, tư liệu về những sự kiện lớn ở chùa thưa dần.
Nhà Thanh có đốt chùa Thiếu Lâm không: tách sử với truyện
Đây là câu hỏi người Việt hay đặt ra nhất về Thiếu Lâm thời Thanh, vì phim ảnh và truyện kể về Phương Thế Ngọc, Hồng Hy Quan rất phổ biến. Bảng dưới đặt cạnh nhau những gì tư liệu cho biết và những gì thuộc về truyện kể.
| Câu chuyện | Theo tư liệu về chùa ở Tung Sơn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nhà Thanh đốt chùa Thiếu Lâm | Không có tư liệu cho thấy triều đình nhà Thanh đốt chùa ở Tung Sơn; ngược lại, các vua đầu triều còn ban biển, cho tu sửa | Truyện kể đốt chùa gắn với Nam Thiếu Lâm ở phía nam |
| Thiếu Lâm là căn cứ phản Thanh | Không có bằng chứng chùa ở Tung Sơn đóng vai trò này | Truyện kể của các hội kín đời sau gắn tên Thiếu Lâm vào nguồn gốc của mình |
| Ngũ tổ thoát nạn lập môn phái | Không liên quan tới chùa ở Tung Sơn | Là truyền thuyết của nhiều môn phái phương nam, được bàn ở chuyên mục Nam Thiếu Lâm |
| Triều đình hạn chế luyện võ | Có những chính sách hạn chế tụ tập luyện võ trong dân gian; tác động cụ thể tới chùa còn bàn | Không đồng nghĩa với việc cấm hay phá chùa |
Tách bạch như vậy không phải để chê truyện kể. Truyện về Nam Thiếu Lâm và các anh hùng phương nam có giá trị văn hoá lớn, là nền của nhiều môn phái võ và nhiều tác phẩm điện ảnh. Chỉ là khi nói về chùa ở Tung Sơn, cần giữ đúng những gì tư liệu cho biết.
Bích hoạ Bạch Y điện và hình ảnh võ thời Thanh
Một hiện vật thời Thanh rất được chú ý là bộ bích hoạ trong Bạch Y điện, thường được xác định niên đại vào cuối thời Thanh. Tranh vẽ các tăng sĩ luyện quyền, luyện binh khí theo từng nhóm, cùng những cảnh liên quan tới truyền thuyết tăng binh giúp Lý Thế Dân đời Đường. Với người nghiên cứu võ, đây là bằng chứng hình ảnh cho thấy vào thời Thanh, việc luyện võ vẫn là một phần đời sống chùa và được chính chùa tự hào thể hiện.
Bích hoạ còn cho thấy cách chùa tự kể lịch sử của mình: chọn những câu chuyện về công lao với triều đình và truyền thống võ để vẽ lên tường. Đây là cách nhiều ngôi chùa cổ xây dựng bản sắc. Khi xem, bạn nên coi bích hoạ là tư liệu về cách nhìn của thời Thanh, không phải ảnh chụp những gì xảy ra thời Đường.
Phần mô tả chi tiết bích hoạ, cùng với Thiên Phật điện và các công trình khác, thuộc chuyên mục kiến trúc và di sản. Bích hoạ cũng cần được bảo vệ khỏi ánh đèn flash và hơi ẩm, nên du khách cần theo đúng quy định của chùa về chụp ảnh trong điện.
Thế kỷ XIX: chùa suy dần
Từ cuối thế kỷ XVIII và suốt thế kỷ XIX, nhà Thanh dần suy yếu: dân số tăng nhanh gây áp lực ruộng đất, nhiều cuộc nổi dậy lớn nổ ra, tài chính nhà nước cạn kiệt. Sự bảo trợ của triều đình với các chùa chiền giảm đi rõ rệt. Thiếu Lâm không còn được vua chúa để mắt tới như thời Khang Hy, Càn Long.
Theo các nghiên cứu, số tăng sĩ ở chùa trong thế kỷ XIX giảm nhiều, công trình xuống cấp mà không có kinh phí tu sửa lớn. Chùa vẫn duy trì đời sống tu hành, vẫn có tháp mộ được dựng trong Tháp Lâm, nhưng quy mô nhỏ hơn hẳn. Đến đầu thế kỷ XX, khi nhà Thanh sụp đổ năm 1912, Thiếu Lâm là một ngôi chùa có danh tiếng lớn nhưng thực lực yếu.
Tình trạng ấy khiến chùa càng dễ tổn thương trước những biến động của thời Dân quốc, khi các thế lực quân sự tranh giành vùng Hà Nam. Mười sáu năm sau khi nhà Thanh sụp đổ, Thiếu Lâm gặp trận hoả hoạn lớn nhất trong lịch sử, được kể trong bài tiếp theo của chuyên mục.
Câu hỏi thường gặp
Tấm biển Thiếu Lâm Tự trên cổng chùa là chữ của ai?
Theo tài liệu giới thiệu của chùa, tấm biển ba chữ Thiếu Lâm Tự trên sơn môn là chữ ngự bút của vua Khang Hy nhà Thanh, có đóng ấn của nhà vua ở giữa. Năm viết cụ thể thì nên dẫn kèm nguồn vì các tài liệu ghi không hoàn toàn giống nhau.
Sơn môn chùa Thiếu Lâm có từ thời nào?
Sơn môn hiện nay được dựng trong đợt đại tu thời Ung Chính năm 1735 và đã được tu sửa về sau. Đây là một trong những công trình thoát được trận cháy năm 1928, nên vẫn là cổng chính của chùa đến hôm nay.
Vua Càn Long có ở lại chùa Thiếu Lâm không?
Theo tài liệu của chùa, năm 1750 vua Càn Long ghé chùa trong chuyến tuần du Hà Nam và nghỉ lại một đêm ở khu phương trượng. Nhà vua để lại thơ vịnh cảnh chùa, được khắc trên bia còn lưu tại đây.
Nhà Thanh có cấm võ Thiếu Lâm không?
Triều Thanh có chính sách hạn chế tụ tập luyện võ trong dân gian, nhưng không có tư liệu cho thấy triều đình cấm hay phá chùa ở Tung Sơn. Tác động cụ thể của các chính sách ấy tới việc luyện võ ở chùa là đề tài giới nghiên cứu còn bàn.
Bích hoạ Bạch Y điện vẽ gì?
Bích hoạ vẽ cảnh các tăng sĩ luyện quyền, luyện binh khí và cảnh liên quan tới truyền thuyết tăng binh giúp Lý Thế Dân. Tranh thường được xác định niên đại vào cuối thời Thanh, là tư liệu hình ảnh về cách chùa nhìn truyền thống võ của mình.
Vì sao Thiếu Lâm suy yếu vào cuối thời Thanh?
Chủ yếu vì sự suy yếu chung của nhà Thanh trong thế kỷ XIX: loạn lạc, tài chính cạn kiệt, triều đình giảm bảo trợ chùa chiền. Chùa mất dần ruộng đất, số tăng giảm và không đủ kinh phí tu sửa công trình.