Tháng Ba năm 1928, chùa Thiếu Lâm bị phóng hoả trong lúc các lực lượng quân sự thời quân phiệt giao tranh ở vùng Đăng Phong. Lửa thiêu rụi nhiều điện chính trên trục giữa của chùa, trong đó có Thiên Vương điện, Đại Hùng bảo điện và Tàng Kinh các, cùng phần lớn kinh sách, văn thư lưu trữ qua nhiều thế kỷ. Theo những tài liệu phổ biến, đám cháy kéo dài nhiều ngày; có nguồn nói hơn bốn mươi ngày.
Đây là lần mất mát lớn và được ghi chép rõ nhất trong lịch sử chùa. Phần lớn những gì du khách thấy trên trục chính ngày nay là công trình dựng lại về sau. Bài này kể bối cảnh, diễn biến theo những gì các nguồn thống nhất, liệt kê những công trình bị cháy và còn lại, rồi giải thích vì sao với người nghiên cứu, mất kinh sách là thiệt hại không thể bù.
Bối cảnh: Hà Nam trong những năm quân phiệt
Sau khi nhà Thanh sụp đổ năm 1912, Trung Hoa bước vào giai đoạn thường được gọi là thời quân phiệt: chính quyền trung ương yếu, nhiều tướng lĩnh nắm quân đội riêng, kiểm soát từng vùng và giao tranh liên miên. Hà Nam, tỉnh nằm giữa các tuyến đường sắt và vùng đồng bằng quan trọng, là nơi các đạo quân thường xuyên qua lại.
Chùa Thiếu Lâm lúc ấy đã suy yếu từ cuối thời Thanh, tăng chúng không đông, kinh tế dựa vào ruộng đất còn lại. Theo các tài liệu, chùa vẫn duy trì một lực lượng tự vệ nhỏ như nhiều chùa, nhiều làng trong vùng loạn lạc thời ấy, và có quan hệ với một số nhân vật quân sự địa phương. Chính những mối quan hệ này khiến chùa bị cuốn vào xung đột.
Bài này không đi vào phân tích các phe phái thời ấy, vì đó là đề tài lịch sử chính trị nằm ngoài phạm vi của trang. Điều cần nắm chỉ là: chùa nằm giữa vùng chiến sự, và trong một lần giao tranh, khu chùa trở thành mục tiêu.
Diễn biến tháng Ba năm 1928
Theo các tài liệu phổ biến, vào tháng Ba năm 1928, một đạo quân truy đuổi lực lượng đối địch đã tiến vào khu vực chùa, nơi bên kia từng đóng quân hoặc trú ngụ. Người thường được nêu tên là đã ra lệnh phóng hoả là Thạch Hữu Tam, một viên tướng thời ấy. Lửa được châm ở khu điện chính và lan rộng.
Thời ấy, phương tiện chữa cháy ở vùng núi gần như không có gì ngoài sức người và nước giếng. Các công trình chủ yếu bằng gỗ, mái ngói nặng, nối tiếp nhau trên một trục, nên khi lửa đã bén thì rất khó khống chế. Đám cháy theo nhiều nguồn kéo dài nhiều ngày; con số hơn bốn mươi ngày thường được dẫn, nhưng bạn nên hiểu đó là lời kể phổ biến, có thể bao gồm cả thời gian âm ỉ trong đống đổ nát.
Không có tư liệu đáng tin về số người thương vong trong chùa trong trận cháy. Các con số đôi khi xuất hiện trên mạng không có nguồn rõ ràng. Điều được ghi chép nhất quán là thiệt hại về công trình và kinh sách, và chính những thiệt hại ấy định hình diện mạo chùa trong suốt nửa thế kỷ sau.
Những công trình bị cháy
Danh sách dưới đây tổng hợp những công trình thường được các tài liệu lịch sử chùa nêu là bị thiêu trong năm 1928. Các nguồn có chỗ chênh nhau về từng công trình nhỏ, nên đây là danh sách những công trình được nêu nhiều nhất.
- Thiên Vương điện: điện thờ bốn vị Thiên Vương ở phía trước trục chính.
- Đại Hùng bảo điện: điện chính của chùa, nơi cử hành các nghi lễ lớn.
- Tàng Kinh các (còn gọi là Pháp đường): nơi cất giữ kinh sách, văn thư của chùa; thiệt hại ở đây được coi là nặng nề nhất về mặt tư liệu.
- Lầu chuông và lầu trống: hai công trình đối xứng hai bên trục chính.
- Khẩn Na La điện và Lục Tổ đường: hai điện hai bên, thờ vị thần hộ pháp và sáu vị tổ Thiền tông.
- Nhiều dãy nhà tăng, thiền đường, nhà bếp: những công trình phục vụ sinh hoạt hằng ngày của chùa.
Nhìn vào danh sách, có thể thấy lửa đã thiêu gần hết phần giữa và phần trước của trục chính, tức những công trình quan trọng nhất về nghi lễ. Phần còn lại tập trung ở phía sau và ở những khu tách biệt.
Những gì còn lại sau trận cháy
Không phải mọi thứ đều mất. Một số công trình ở phía trước, phía sau hoặc tách khỏi khu bị cháy đã thoát nạn, cùng toàn bộ những công trình bằng đá ngoài khu điện chính. Theo tài liệu giới thiệu của chùa, những gì còn lại có thể kể như sau.
- Sơn môn: cổng chính dựng thời Ung Chính, với tấm biển ngự bút thời Khang Hy.
- Lập Tuyết đình: điện gắn với truyền thuyết Nhị Tổ Huệ Khả đứng trong tuyết cầu pháp.
- Thiên Phật điện và Bạch Y điện: hai công trình ở phía sau, giữ được bích hoạ và những vết lõm trên nền gạch.
- Khu phương trượng: nơi ở của vị trụ trì, nơi theo truyền thống vua Càn Long từng nghỉ lại.
- Bia đá: phần lớn các bia trong chùa, trong đó có bia đời Đường năm 728.
- Tháp Lâm, Sơ Tổ am: nằm ngoài khu chùa chính nên không bị lửa chạm tới.
Chính nhờ những gì còn lại này mà các nhà nghiên cứu vẫn dựng lại được lịch sử chùa: bia đá giữ văn bản, tháp mộ giữ danh tính các thế hệ tăng sĩ, bích hoạ giữ hình ảnh đời sống thời Thanh. Nếu lửa lan tới Tháp Lâm và các bia, phần lớn hiểu biết về Thiếu Lâm đã không còn.
Mất kinh sách: vì sao người nghiên cứu tiếc nhất phần này
Với người đi tham quan, điện thờ bị cháy là mất mát dễ thấy nhất. Nhưng với người nghiên cứu, mất mát lớn nhất là kinh sách và văn thư lưu trữ ở Tàng Kinh các. Một ngôi chùa có lịch sử hơn mười bốn thế kỷ vào thời điểm ấy chắc chắn đã tích luỹ những tư liệu không có ở nơi khác: sổ sách ruộng đất, văn thư qua lại với quan lại, ghi chép về các đời trụ trì, bản chép tay kinh điển, có thể cả những ghi chép liên quan đến luyện võ.
Chúng ta không biết chính xác những gì đã mất, vì chính danh mục của chúng cũng cháy theo. Đây là kiểu mất mát đặc biệt: không chỉ mất tư liệu, mà mất cả khả năng biết mình đã mất gì. Những truyện kể về "bí kíp võ công cháy trong Tàng Kinh các" ra đời từ khoảng trống ấy, và phần nhiều là tưởng tượng, nhất là khi pha trộn với hình ảnh Tàng Kinh các trong truyện chưởng.
Một số tư liệu của chùa đã được sao chép hoặc lưu ở nơi khác trước năm 1928, cộng với bia đá và các nguồn bên ngoài như sử sách, địa chí, du ký, nên các học giả vẫn dựng lại được bộ khung lịch sử. Nhưng những chi tiết đời thường, những tiếng nói nội bộ của chùa qua nhiều thế kỷ, phần lớn đã không thể phục hồi.
Truyền thuyết và lời kể quanh trận cháy
Như mọi biến cố lớn, trận cháy năm 1928 sinh ra nhiều lời kể. Có chuyện các tăng sĩ liều mình vào lửa cứu kinh sách, có chuyện về những hiện vật được cứu ra và cất giấu, có chuyện về số phận những người liên quan sau này. Một số lời kể có thể dựa trên sự kiện thật, nhưng không có tư liệu đủ để kiểm chứng từng chi tiết.
Cũng có xu hướng gán cho trận cháy những ý nghĩa vượt ra ngoài lịch sử, như coi đó là "kiếp nạn" mang màu sắc tâm linh, hay thêm thắt chuyện báo ứng với người ra lệnh đốt chùa. Trang không đi theo những cách kể ấy. Trận cháy là một sự kiện lịch sử đau xót xảy ra trong thời loạn, giống như những gì nhiều ngôi chùa, đền đài khác ở Trung Hoa và các nước từng trải qua trong chiến tranh.
Khi đọc hay chia sẻ về sự kiện này, nguyên tắc an toàn là giữ những gì các nguồn thống nhất: thời gian, bối cảnh giao tranh, các công trình bị cháy và còn lại, mất mát về kinh sách. Những chi tiết kịch tính khác nên được ghi rõ là lời kể, kèm chữ "tương truyền" hoặc "theo một số nguồn".
Năm 1928 trong chuỗi suy hưng của chùa
Đặt trận cháy năm 1928 cạnh những lần mất mát trước, ta thấy một mô thức quen thuộc. Thập niên 570, chùa tan tác vì lệnh cấm Phật của Bắc Chu. Cuối Tùy, chùa bị cướp đốt trong loạn lạc. Cuối Nguyên, cuối Minh, chùa lại bị cuốn vào chiến sự. Lần nào chùa cũng nằm ở cùng một chỗ: giữa vùng Trung Nguyên, nơi các đạo quân tranh giành, và lần nào sự suy sụp cũng đến từ biến động bên ngoài hơn là từ bên trong.
Điểm khác của năm 1928 là mức độ được ghi chép. Những lần trước, ta chỉ biết qua vài dòng trên bia hay sử sách. Lần này có báo chí, ảnh chụp, lời kể của người đương thời và các khảo sát sau đó, nên mức thiệt hại được hình dung rõ hơn nhiều. Cũng vì vậy, trận cháy trở thành mốc mà mọi bài giới thiệu về chùa đều nhắc tới.
Một điểm khác nữa là thời điểm. Trận cháy xảy ra khi chùa đã suy yếu sẵn từ cuối thời Thanh, không còn nguồn bảo trợ mạnh như thời Đường hay thời Minh để dựng lại nhanh. Vì thế, khoảng cách giữa lúc mất và lúc dựng lại kéo dài hơn nửa thế kỷ, dài hơn bất kỳ lần nào trước đó. Chặng đường phục hồi ấy được kể trong bài về Thiếu Lâm từ sau năm 1928 đến nay.
Câu hỏi thường gặp
Ai đã đốt chùa Thiếu Lâm năm 1928?
Theo các tài liệu phổ biến, lửa được phóng trong lúc một đạo quân thời quân phiệt truy đuổi lực lượng đối địch tại khu chùa, và người thường được nêu tên là đã ra lệnh là tướng Thạch Hữu Tam. Bối cảnh chính trị chi tiết thuộc lịch sử thời quân phiệt, nằm ngoài phạm vi của trang.
Lửa cháy chùa Thiếu Lâm kéo dài bao lâu?
Các tài liệu phổ biến nói đám cháy kéo dài nhiều ngày, con số hơn bốn mươi ngày thường được dẫn. Nên hiểu đây là lời kể phổ biến, có thể tính cả thời gian âm ỉ trong đống đổ nát, chứ không phải số liệu đo đạc.
Tàng Kinh các hiện nay có phải bản gốc không?
Không. Tàng Kinh các bị thiêu trong năm 1928, công trình hiện nay được dựng lại vào cuối thế kỷ XX. Phần lớn kinh sách lưu trữ trong đó trước năm 1928 đã mất trong trận cháy.
Bí kíp võ công Thiếu Lâm có bị cháy trong năm 1928 không?
Không có tư liệu xác thực về một kho "bí kíp" như trong truyện chưởng. Tàng Kinh các chứa kinh sách và văn thư của chùa; có thể có cả ghi chép liên quan đến luyện võ, nhưng những câu chuyện về bí kíp thất truyền phần lớn là tưởng tượng.
Tháp Lâm có bị ảnh hưởng bởi trận cháy năm 1928 không?
Không đáng kể. Tháp Lâm nằm cách khu chùa chính một quãng và các tháp làm bằng gạch, đá, nên không bị lửa chạm tới. Nhờ vậy rừng tháp giữ được dấu vết của nhiều thế kỷ, trở thành nguồn tư liệu quý cho lịch sử chùa.
Có bao nhiêu người chết trong trận cháy?
Không có số liệu đáng tin về thương vong trong trận cháy. Các con số đôi khi xuất hiện trên mạng không có nguồn rõ ràng, nên khi viết hay kể lại, bạn không nên đưa ra con số cụ thể.