Sau trận cháy năm 1928, chùa Thiếu Lâm trải qua mấy chục năm chỉ còn một phần công trình và rất ít tăng sĩ. Từ thập niên 1980, các điện chính như Thiên Vương điện, Đại Hùng bảo điện rồi Tàng Kinh các, lầu chuông, lầu trống lần lượt được dựng lại trên nền cũ theo kiểu dáng truyền thống. Năm 2010, khu chùa nằm trong quần thể di tích Đăng Phong được UNESCO ghi vào Danh sách Di sản thế giới.
Ngày nay Thiếu Lâm vừa là một ngôi chùa có tăng chúng tu hành, vừa là một trong những điểm tham quan nổi tiếng nhất Trung Quốc. Bài này kể lại chặng đường từ sau năm 1928 tới nay ở mức phổ thông: những năm hoang tàn, quá trình dựng lại, vai trò của bộ phim năm 1982, việc được UNESCO công nhận, và hai nhịp sống tu hành, du lịch song hành trong cùng một không gian.
Mấy chục năm sau trận cháy
Trận cháy năm 1928 để lại một khu chùa đổ nát ở phần trung tâm. Những năm sau đó, Trung Hoa tiếp tục trải qua chiến tranh và biến động kéo dài, nên không có điều kiện cho một cuộc trùng tu lớn. Một số ít tăng sĩ ở lại trông giữ những công trình còn sót, duy trì đời sống tu hành tối thiểu và chăm sóc khu Tháp Lâm, bia đá.
Trong nhiều thập niên giữa thế kỷ XX, cũng như nhiều cơ sở tôn giáo khác, chùa gặp rất nhiều khó khăn, số tăng sĩ rất ít. Các tài liệu giới thiệu thường chỉ nhắc ngắn gọn giai đoạn này; trang cũng không đi vào chi tiết, vì đó là đề tài lịch sử chính trị nằm ngoài phạm vi văn hoá, tôn giáo mà trang theo đuổi.
Điều đáng nhớ là trong suốt những năm khó khăn ấy, mạch tu hành của chùa không đứt hẳn. Có những vị sư vẫn ở lại, giữ gìn truyền thống Tào Động và truyền thống luyện võ ở quy mô nhỏ, và chính họ là cầu nối cho việc phục hồi chùa khi điều kiện cho phép. Pháp danh của các thế hệ này vẫn theo bài kệ truyền thừa từ thời Nguyên.
Dựng lại các điện chính từ thập niên 1980
Từ cuối thập niên 1970 và nhất là trong thập niên 1980, chính sách với tôn giáo và di sản ở Trung Quốc thay đổi, các chùa lớn được phép phục hồi. Thiếu Lâm là một trong những trường hợp được chú ý vì giá trị lịch sử và danh tiếng. Theo tài liệu giới thiệu của chùa, Thiên Vương điện và Đại Hùng bảo điện được dựng lại trong thập niên 1980; Tàng Kinh các, lầu chuông, lầu trống và nhiều công trình khác tiếp tục được dựng trong thập niên 1990 và những năm sau. Năm hoàn thành cụ thể của từng công trình thì các nguồn ghi khác nhau, nên bạn nên giữ ở mức thập niên.
Các công trình mới được dựng trên nền cũ, theo bố cục trục chính truyền thống, với hình thức kiến trúc phương Bắc: mái ngói xám, tường đỏ, kết cấu gỗ hoặc kết hợp vật liệu mới. Những người thực hiện tham khảo ảnh cũ, mô tả trong tư liệu và kiến trúc các chùa cùng thời để dựng lại gần với dáng xưa nhất có thể.
Với du khách, công trình dựng lại và công trình cổ nằm cạnh nhau nên rất khó phân biệt nếu không biết trước. Một cách đơn giản là nhớ những công trình thoát được trận cháy, như sơn môn, Lập Tuyết đình, Thiên Phật điện, Bạch Y điện, khu phương trượng, cùng Tháp Lâm và Sơ Tổ am bên ngoài. Phần còn lại trên trục chính phần lớn là công trình của cuối thế kỷ XX.
Bộ phim năm 1982 và lượng khách đổ về Tung Sơn
Năm 1982, bộ phim Thiếu Lâm Tự ra mắt và được khán giả nhiều nước châu Á đón nhận nồng nhiệt, trong đó có Việt Nam. Phim quay một phần tại chính khu vực Tung Sơn, đưa hình ảnh ngôi chùa, rừng tháp và núi non tới hàng triệu người xem. Sau phim, lượng khách tìm đến Thiếu Lâm tăng vọt, và rất nhiều người trẻ muốn tới vùng này học võ.
Tác động của bộ phim tới lịch sử chùa là rất lớn. Lượng khách tăng tạo nguồn lực cho việc trùng tu, đồng thời khiến chùa và chính quyền địa phương phải tính tới chuyện quản lý du lịch. Quanh khu Đăng Phong mọc lên nhiều trường dạy võ, phần lớn không thuộc chùa mà là cơ sở tư nhân mang tên hoặc lấy cảm hứng từ Thiếu Lâm; trang không giới thiệu hay đánh giá cơ sở nào.
Nội dung bộ phim, dòng phim võ thuật về Thiếu Lâm và cách người Việt hình dung Thiếu Lâm qua màn ảnh được bàn trong chuyên mục Thiếu Lâm trên màn ảnh. Ở góc lịch sử chùa, điều cần ghi nhận là bộ phim đã góp phần đưa Thiếu Lâm từ một ngôi chùa đổ nát thành một điểm đến quốc tế chỉ trong vài thập niên.
Năm 2010: một phần của di sản thế giới
Năm 2010, UNESCO ghi quần thể di tích lịch sử Đăng Phong vào Danh sách Di sản thế giới với tên gọi gắn với khái niệm "trung tâm của trời đất". Quần thể gồm nhiều di tích quanh Tung Sơn có niên đại trải dài nhiều thế kỷ: các đền, khuyết đá thời Hán, tháp chùa Tung Nhạc, Tung Dương thư viện, đài quan sát thiên văn thời Nguyên, và khu Thiếu Lâm với phần chùa chính, Sơ Tổ am và Tháp Lâm.
Điều đáng chú ý là Thiếu Lâm được công nhận như một phần của cả quần thể, phản ánh vị trí của Tung Sơn trong lịch sử văn hoá, tôn giáo và khoa học Trung Hoa, chứ không phải riêng vì danh tiếng võ thuật. Việc công nhận này kéo theo những yêu cầu về bảo tồn, quản lý vùng đệm và hạn chế xây dựng mới quanh di tích.
Phần mô tả kỹ các di tích trong quần thể, cách đọc một ngọn tháp, giá trị của bia đá và những điều cần biết khi đi tham quan thuộc chuyên mục Tung Sơn, kiến trúc và di sản của trang.
Vừa là chùa vừa là điểm du lịch: hai nhịp sống song song
Một ngày ở Thiếu Lâm hôm nay có hai nhịp. Sáng sớm và chiều tối là giờ công phu, tụng niệm của tăng chúng, khi khu điện còn vắng khách. Ban ngày là dòng du khách đông đúc theo các tuyến tham quan, xem biểu diễn võ, chụp ảnh. Hai nhịp sống này dùng chung một không gian, và việc giữ cho nhịp tu hành không bị lấn át là một bài toán thường trực của nhà chùa.
Về hình thức quản lý, khu chùa nằm trong một khu tham quan rộng hơn, có cổng soát vé, xe điện, khu biểu diễn và dịch vụ. Một phần nội viện vẫn dành riêng cho sinh hoạt của tăng chúng. Thông tin về giờ mở cửa, cách vào, quy định chụp ảnh thay đổi theo thời điểm, nên bạn nên kiểm nguồn chính thức gần ngày đi, kèm quy định thị thực hiện hành nếu đi từ Việt Nam.
Về việc khai thác danh tiếng Thiếu Lâm trong kinh doanh, du lịch và biểu diễn, có nhiều ý kiến khác nhau, cả trong và ngoài Trung Quốc. Trang không đánh giá, chỉ ghi nhận rằng đây là một đề tài được bàn luận rộng rãi, và người quan tâm có thể tìm đọc các nghiên cứu về di sản và du lịch tôn giáo để có cái nhìn nhiều chiều.
Tăng chúng và đời sống tu hành sau phục hồi
Cùng với việc dựng lại công trình, chùa dần có thêm tăng sĩ. Các thế hệ mới xuất gia tại chùa, theo truyền thống vẫn nhận pháp danh theo bài kệ truyền thừa từ thời Nguyên, và sinh hoạt theo thanh quy của một thiền viện: công phu sớm tối, thọ trai, học kinh, làm việc chung. Bên cạnh đó, một bộ phận tăng sĩ chuyên luyện võ như một phần của truyền thống chùa, và các đoàn biểu diễn của chùa đi nhiều nước, góp phần đưa hình ảnh Thiếu Lâm ra thế giới.
Trang không nêu tên hay bình phẩm các vị tăng sĩ, trụ trì đang tu hành tại chùa. Những thông tin về tổ chức nội bộ, nhân sự hay các hoạt động cụ thể của chùa, bạn nên tìm từ nguồn chính thức của nhà chùa. Đây cũng là nguyên tắc chung của trang với mọi cơ sở tôn giáo đang hoạt động: kể lịch sử, giới thiệu văn hoá, không bàn chuyện nhân sự.
Từ góc lịch sử, có thể thấy chu kỳ suy hưng một lần nữa lặp lại: sau một giai đoạn tưởng như mất hẳn, chùa lại có tăng chúng, công trình, người bảo trợ và danh tiếng. Lần này, nguồn lực đến không chỉ từ triều đình hay quan lại như xưa, mà còn từ du khách, từ ngành công nghiệp điện ảnh và từ sự quan tâm của người khắp thế giới đối với di sản Thiền và võ Trung Hoa.
Người Việt nên hiểu Thiếu Lâm hôm nay thế nào
Đó là một ngôi chùa có người tu hành. Dù nổi tiếng vì võ và du lịch, Thiếu Lâm trước hết là nơi tăng chúng tu tập theo truyền thống Thiền tông. Khi đến thăm hay nói về chùa, giữ thái độ tôn trọng như với bất kỳ ngôi chùa nào ở Việt Nam là cách ứng xử phù hợp.
Kiến trúc phần lớn là dựng lại, nhưng di sản là thật. Biết điện nào mới, điện nào cũ giúp bạn nhìn đúng, không cần thất vọng. Tháp Lâm, bia đá, Sơ Tổ am, Thiên Phật điện là những di sản cổ đích thực.
Thiếu Lâm trên phim khác Thiếu Lâm ngoài đời. Phim và truyện chưởng là sáng tạo nghệ thuật. Chùa thật có lịch sử còn thú vị hơn ở chỗ nó trải qua bao lần suy hưng mà vẫn tồn tại.
Không phải mọi thứ mang tên Thiếu Lâm đều từ chùa. Trường võ, lớp khí công, sản phẩm mang tên Thiếu Lâm ở khắp nơi, kể cả ở Việt Nam, phần lớn không có quan hệ trực tiếp với chùa. Khi gặp, bạn nên tìm hiểu kỹ thay vì tin vào cái tên.
Muốn hiểu sâu, hãy đọc sách nghiên cứu. Các công trình của giới Hán học và Phật học là nguồn đáng tin hơn các trang giới thiệu du lịch. Với những câu hỏi về tu tập, giáo lý, bạn nên hỏi chư tăng, ni.
Câu hỏi thường gặp
Đại Hùng bảo điện chùa Thiếu Lâm hiện nay có từ bao giờ?
Điện cũ bị thiêu trong trận cháy năm 1928. Công trình hiện nay được dựng lại trên nền cũ vào thập niên 1980 theo kiểu dáng truyền thống. Năm hoàn thành cụ thể thì các nguồn ghi khác nhau đôi chút.
Chùa Thiếu Lâm được UNESCO công nhận riêng hay trong một quần thể?
Trong một quần thể. Năm 2010, UNESCO công nhận quần thể di tích lịch sử Đăng Phong gồm nhiều di tích quanh Tung Sơn, trong đó khu Thiếu Lâm gồm chùa chính, Sơ Tổ am và Tháp Lâm là một phần.
Đến chùa Thiếu Lâm có được xem võ tăng biểu diễn không?
Khu tham quan thường có các buổi biểu diễn võ theo lịch. Lịch diễn, địa điểm và cách xem thay đổi theo thời điểm, nên bạn nên kiểm thông tin chính thức gần ngày đi thay vì tin vào các bài viết cũ.
Những trường võ quanh Đăng Phong có thuộc chùa Thiếu Lâm không?
Phần lớn là cơ sở tư nhân, không thuộc chùa, dù nhiều nơi mang tên hoặc lấy hình ảnh Thiếu Lâm. Nếu có ý định tìm hiểu, bạn nên tìm thông tin độc lập về từng cơ sở và tham khảo người có kinh nghiệm.
Người Việt đi Thiếu Lâm cần chuẩn bị giấy tờ gì?
Cần hộ chiếu còn hạn và thị thực theo quy định hiện hành của phía Trung Quốc. Quy định này có thể thay đổi, nên bạn nên kiểm tại cơ quan lãnh sự hoặc nguồn chính thức trước khi lên kế hoạch.
Thiếu Lâm hôm nay còn luyện võ trong chùa không?
Truyền thống luyện võ vẫn được duy trì như một phần di sản của chùa, với các tăng sĩ luyện tập và biểu diễn. Mức độ và hình thức cụ thể bên trong nội viện là việc của nhà chùa, người ngoài nên tìm hiểu qua nguồn chính thức.